yogācārabhūmī
Bodhisattvabhūmiḥ
ādhārayogasthānam
gotra-paṭalam
om namo buddhāya|| daśeme dharmāḥ
saphalasya bodhisattvamārgasya mahāyānasya saṁgrahāya saṁvartante|
katame daśa| ādhāro liṅgaṁ pakṣo'dhyāśayo vihāra upapattiḥ parigraho
bhūmiścaryā pratiṣṭhā ca|
uddānam|
ādhāro liṅga-pakṣādhyāśaya-vihārā
upapattiḥ|
parigraho bhūmiścaryā pratiṣṭhā
paścimā bhavet||
tatrādhāraḥ katamaḥ| iha
bodhisattvasya svagotraṁ prathamaścittotpādaḥ sarve ca bodhipakṣyā
dharmā ādhāra ityucyate| tatkasya hetoḥ| iha bodhisattvo gotraṁ
niśritya pratiṣṭhāpayitavyo bhavati| pratibalo'nuttarāṁ
samyaksaṁbodhimabhisaṁboddhum| tasmāt sabhāgatayā gotramādhāra
ityucyate| iha bodhisattvaḥ prathamacittotpādaṁ niśritya pratiṣṭhāya
dāne'pi prayujyate śīle kṣāntau vīryeṁ dhyāne prajñāyāmapi
prayujyate iti| yadvā pāramitāsu puṇyasaṁbhāre jñānasaṁbhāre sarveṣu
ca bodhipakṣyeṣu dharmeṣu prayujyate| tasmātprathamacittotpādasya
bodhisattvasya caryāprayogasyādhāra ityucyate| iha
bodhisattvastameva bodhisattvacaryāprayogaṁ niśritya
pratiṣṭhāyānuttarāṁ samyaksaṁbodhiṁ paripūrayati| tasmātsa
bodhisattvacaryāprayogastasya mahābodhiparipūrerādhāra ityucyate|
agotrastha pudgalo gotre'sati cittotpāde'pi yatnasamāśraye
satyabhavyaścānuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ paripūraye| tadanena
paryāyeṇa veditavyamanutpāditacittasyāpi bodhisattvasya akṛte'pi
bodhisattvacaryāprayoge gotramādhāra iti| sa cet
punargotrasthaścittaṁ notpādayati bodhicaryāsu na prayujyate na
kṣipraṁ bodhimārāgayati tāsvapi viparyayāt kṣipramārāgayatīti
veditavyam| tatpunaretadgotramādhāra ityucyate| upastambho
heturniśraya upaniṣatpūrvaṅgamo nilaya ityapyucyate| yathāgotramevaṁ
prathamaścittotpādaḥ sarvā ca bodhisattvacaryā|
tatra gotraṁ katamat| samāsato
gotraṁ dvividham| prakṛtisthaṁ samudānītañca| tatra prakṛtisthaṁ
gotraṁ yadbodhisattvānāṁ ṣaḍāyatanaviśeṣaḥ| sa tādṛśaḥ
paraṁparāgato'nādikāliko dharmatāpratilabdhaḥ| tatra samudānītaṁ
gotraṁ yatpūrvakuśalamūlābhyāsātpratilabdham| tadasminnarthe
dvividhamapyabhipretam| tatpunargotraṁ bījamityapyucyate| dhātuḥ
prakṛtirityapi| tatpunarasamudāgataphalaṁ sūkṣmaṁ vinā phalena|
samudāgataphalamaudārikaṁ saha phalena|
tena khalu gotreṇa samanvāgatānāṁ
bodhisattvānāṁ sarvaśrāvakapratyekabuddhānatikramya prāgevānyān
sattvānniruttaro viśeṣo veditavyaḥ| tatkasya hetoḥ| dve ime samāsato
viśuddhī| kleśāvaraṇaviśuddhirjñeyāvaraṇaviśuddhiśca| tatra
sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṁ tadgotraṁ kleśāvaraṇaviśuddhyā
viśudhyati na tu jñeyāvaraṇaviśuddhyā| bodhisattvagotraṁ punarapi
kleśāvaraṇaviśuddhyā api jñeyāvaraṇaviśuddhyā viśudhyati|
tasmātsarvaprativiśiṣṭaṁ niruttaramityucyate|
api ca
caturbhirākārairbodhisattvasya śrāvakapratyekabuddhebhyo viśeṣo
veditavyaḥ| katamaiścaturbhiḥ| indriyakṛtaḥ pratipattikṛtaḥ
kauśalyakṛtaḥ phalakṛtaśca| tatrāyamindriyakṛto viśeṣaḥ| prakṛtyaiva
bodhisattvastīkṣṇendriyo bhavati| pratyekabuddho madhyendriyaḥ
śrāvako mṛdvindriyaḥ| tatrāyaṁ pratipattikṛto viśeṣaḥ|
śrāvakapratyekabuddhaścātmahitāya pratipanno bhavati| bodhisattvaḥ
apyātma hitāya api parahitāya bahujanahitāya bahujanasukhāya
lokānukampāyai arthāya hitāya sukhāya devamanuṣyāṇām| tatrāyaṁ
kauśalyakṛto viśeṣaḥ| śrāvakaḥ pratyekabuddhaśca
skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda-sthānāsthānasatyakauśalyaṁ
karoti bodhisattvastatra cānyeṣu ca sarvavidyāsthāneṣu| tatrāyaṁ
phalakṛto viśeṣaḥ| śrāvakaḥ śrāvakabodhiphalamadhigacchati|
pratyekabuddhaḥ pratyekabodhimadhigacchati| bodhisattvo'nuttaraṁ
samyaksaṁbodhiphalamadhigacchati|
ṣaḍimāni bodhisattvasya
pāramitānāṁ gotraliṅgāni saṁpadyante| yairevaṁ pare saṁjānate
bodhisattvo'yamiti| dānapāramitāyā gotraliṅgaṁ
śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyā gotraliṅgam| tatredaṁ
bodhisattvasya dānapāramitāyā gotraliṅgam| iha bodhisattvaḥ
prakṛtyaiva dānarucirbhavati| satsu ca saṁvidyamāneṣu deyadharmeṣu
satatasamitaṁ pareṣāṁ saṁvibhāgaśīlo bhavati pramuditacittaśca
dadāti na vimanaskaḥ| alpādapi ca saṁvibhāgasya karttā bhavati|
viśadañca dānamanuprayacchati| na hīnam| adānena ca jihreti|
pareṣāñca dānasya varṇaṁ bhāṣate| dāne cainānupacchandayati|
dātārañca dṛṣṭvā āttamanā bhavati sumanaskaḥ| gurubhyo
vṛddhatarakebhyo dakṣiṇīyebhyaḥ satkārārhebhya
utthāyāsanamanuprayacchati| pṛṣṭo'pṛṣṭo vā teṣu teṣu
sattvakṛtyeṣvanapāyamihaloke paraloke nyāyopadeśamanuprayacchati|
rājacaurāmitrāṇyudakādibhayabhītānāñca
sattvānāmabhayamanuprayacchati| yathāśaktyā cainān paritrāyate
tasmādvicitrāt pratatādugrādbhayāt| nikṣiptañcāsya haste paradhanaṁ
nābhidruhyati| ṛṇaṁ gṛhītvā parebhyo na visaṁvādayati nābhidruhyati|
svadāyādaṁ na vañcayate na vipralambhayati|
maṇimuktāvaidūryaśaṁkhaśilāpravālajātarūparajatāśmagarbhamusāragalvalohitikādakṣiṇāvartaprabhṛtiṣūpakaraṇajāteṣu
mūḍhaṁ viparyasyacittaṁ samyaksaṁbodhayati| yathāsyānyato'pi na
vipralambhaḥ syāt| kutaḥ punaḥ svayamenaṁ vipralambhayiṣyati|
prakṛtyā codārabhogādhimukto bhavati| udāreṣvasya
sarvabhogaparibhogeṣu cittaṁ krāmati| udāreṣu ca karmānteṣvadhimukto
bhavati na parīttāyadvāreṣu| santi cemāni loke vyasanāni| tadyathā
strīvyasanam| madyavyasanam| dyūtavyasanam|
naṭa-nartaka-hāsaka-lāsakādisaṁdarśanavyasanamityevaṁrūpebhyovyasanebhyo
laghu ladhveva vairāgyaṁ pratilabhate| hrīvyapatrāpyaṁ prāviṣkaroti
vipule'pi ca bhogapratilambhe nādhimātralolupo bhavati prāgevālpe|
itimānyevaṁ bhāgīyāni bodhisattvasya dānapāramitāyā gotraliṅgāni
veditavyāni|
tatremāni bodhisattvasya
śīlapāramitāyā gotraliṅgāni| iha bodhisattvaḥ prakṛtyā mṛdunā
kāyavāṅmanaskarmaṇā samanvāgato bhavatyakuśalena nātyartharaudreṇa
nātyarthasattvopaghātakena| kṛtvāpi ca pāpakaṁ karma laghu ladhveva
vipratisāraṁ pratilabhate| tañca jehrīyamāṇaḥ samācarati na
nandījātaḥ| pāṇiloṣṭadaṇḍaśastrādibhiśca sattvānāmaviheṭhanajātīyo
bhavati| prakṛtivatsalaśca bhavati sattvapriyaḥ| satkārārheṣu ca
kālena kālamabhivādanavandanapratyutthānāñjalisāmīcīkarmaṇā
pratyupasthito bhavati| dakṣiṇaśca bhavati| nāgarikaḥ
paracittānuvartī| smitapūrvaṅgamaśca
bhavatyuttānamukhavarṇavigatabhrūkuṭiḥ pūrvābhibhāṣī| upakāriṣu ca
sattveṣu kṛtajño bhavati kṛtavedī| arthikeṣu ca sattveṣu ṛjutāṁ
pratipadyate| na māyāśāṭhyenaitān vilobhayati| dharmeṇāsāhasena ca
bhogān samudānayati nādharmeṇa| prakṛtyaiva ca puṇyakāmo bhavati|
parapuṇya kriyāsvapi vyāpāraṁ gacchati prāgevātmanaḥ| parabādhayā
cāttyartha bādhyate yaduta pareṣāṁ
vadhabandhanacchedanatāḍanakutsanatarjanādikayā dṛṣṭvā vā śrutvā vā|
dharmasamādānagurukaśca bhavati saṁparāyagurukaḥ| aṇumātre'pyavadye
bhayadarśī prāgeva prabhūte| parakṛtyeṣu ca parakaraṇīyeṣu
sahāyībhāvaṁ gacchati yaduta
kṛṣivaṇijyāgorakṣyarājapauruṣyalipigaṇananyasanasaṁkhyāmudrāyāṁ
bhartṛprasādane kulaprasādane rājakulaprasādane mitrāmitraprasādane
bhogānāmarjane rakṣaṇe sannidhau prayoge visarge
āvāhavivāhābhakṣaṇasaṁbhakṣaṇeṣvevaṁbhāgīyeṣu sattvakṛtyeṣu
sahāyībhāvaṁ gacchati| na kalahabhaṇḍanavigrahavivādeṣu ca
paraviheṭhanakaraṇīyeṣu ye ātmanaḥ pareṣāñcānarthāyāhitāya duḥkhāya
saṁvartante| akṛtyāccaitāṁ nivārayati yaduta daśabhyaḥ
pāpakebhyo'kuśalebhyaḥ| karmapathebhyaḥ| paravaśyaśca bhavati
paravidheyaḥ| samānakṣāntiśīlatayā apahāya svakāryaṁ parairātmakārye
yathākāmaṁ niyojyate| ārdracittaśca bhavati peśalacitto na ca
ciramāghātacittatāṁ pratighacittatāmudvahati nānyatra tatkṣaṇa
evāsya taccittaṁ bhadratāyāṁ parivartate| satyagurukaśca bhavati
nābhūtavacanena parān visaṁvādayati| na ca pareṣāṁ mitrabhedaṁ
rocayati na karoti|
na cāsambaddhamapārtha nirartha
sahasā pralapati| priyaṁvadaśca bhavatyaparakaṭukaḥ api svakasya
dāsādiparijanasya prāgeva pareṣām guṇapriyaśca bhavati pareṣāṁ
bhūtasya varṇasyāhartā| itīmānyevaṁbhāgīyāni bodhisattvasya
śīlapāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni|
tatremāni bodhisattvasya
kṣāntipāramitāyā gotraliṅgāni| iha bodhisattvaḥ prakṛtyā
pareṣāmantikādapakāraṁ labdhvā nāghātacittatāṁ prāviṣkaroti
nāpyapakārāya prapadyate| saṁjñapyamānaścāśu saṁjñaptiṁ
pratigṛhṇāti| na ca khilaṁ dhārayati na cirakālikaṁ vairāśayaṁ
vahati| itīmānyevaṁbhāgīyāni bodhisattvasya kṣāntipāramitāyā
gotraliṅgāni veditavyāni|
tatremāni bodhisattvasya
vīryapāramitāyā gotraliṅgāni| iha bodhisattvaḥ prakṛtyā utthānavān
bhavati| kālyotthāyī sāyaṁ nipātī na nidrāsukhaṁ śayanasukhaṁ
pārśvasukhamatyarthaṁ svīkaroti| pratyupasthite ca kṛtye
abhibhūyākartukāmatāmālasyaṁ pratisaṁkhyāya prayujyate tasya
kṛtyasyābhiniṣpattaye| sarvakṛtyasamārambheṣu ca dṛḍhaniścayo
bhavati nākṛtvā nāpariprāpya sarveṇa sarvaṁ vīryasraṁsayati antarā
vā viṣādamāpadyate| udāreṣu ca parameṣvartheṣu na cetasā
saṁkocamāpadyate| nāpyātmānaṁ paribhavati| śakto'haṁ
pratibalameṣāmadhigamāyetyutsāhajātaḥ| vīraśca bhavati
mahāsabhāpraveśe vā paraiḥ sahābhiprayoga pratyabhiyoge vā
tadanyatra vā duṣkarakarmaṇi mahāvyavasāyeṣvapi cārthopasaṁhiteṣu
nātyarthaṁ khedamāpadyate prāgeva parītteṣu| itīmānyevaṁbhāgīyāni
bodhisattvasya vīryapāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni|
tatremāni bodhisattvasya
dhyānapāramitāyā gotraliṅgāni| iha bodhisattvaḥ prakṛtyā
dharmārthopanidhyāne avikṣepabahulo bhavati| araṇyavanaprasthānāni|
ca prāntāni śayanāsanāni manuṣyarahaḥsevitāni vigatapāpakāni
pratisaṁlayanasārūpyakāṇi dṛṣṭvā śrutvā sukhaṁ tannaiṣkramyaṁ
prāvivekyamiti naiṣkramyaprāvivekye tīvramautsukyamutpādayati|
prakṛtyā ca mandakleśo bhavati mandanivaraṇo mandadauṣṭhulyaḥ|
pravivekagatasya cāsya svārthaṁ paritulayataḥ pāpakāḥ asadvitarkā
nātyarthaṁ cittaṁ kṣobhayanti na paryādāya tiṣṭhanti| [saḥ]
amitrapakṣe'pi tvaritaṁ tvaritaṁ maitracittatāmupasthāpayati prāgeva
mitrodāsīnapakṣe| vicitraiśca duḥkhairduḥkhitānāṁ sattvānāṁ duḥkhaṁ
śrutvā vā dṛṣṭvā vā mahatkāruṇyacittamutpādayati| duḥkhāpanayāya ca
teṣāṁ sattvānāṁ yathāśaktyā yathābalaṁ vyāpāraṁ gacchati| prakṛtyā
ca sattveṣu hitakāmo bhavati sukhakāmaḥ| dhṛtimāṁśca bhavatyāpatsu
jñātivyasane vā bhogavyasane vā vadhe vā bandhane vā pravāse vā
ityevaṁbhāgīyāsvāpatsu| medhāvī ca dharmāṇāṁ
grahaṇadhāraṇohanasamarthaḥ smṛtibalena ca samanvāgato bhavati| sa
cirakṛtacirabhāṣitamapyanusmarttā bhavati pareṣāñcānusmārayitā|
itīmānyevaṁbhāgīyāni bodhisattvasya dhyānapāramitāyā gotraliṅgāni
veditavyāni|
tatremāni bodhisattvasya
prajñāpāramitāyā gotraliṅgāni| iha bodhisattvaḥ
sarvavidyāsthānajñeyapraveśāya sahajayā prajñayā samanvāgato
bhavati| adhandhaśca bhavatyamandaḥ amomuhajātīyaḥ| tāsu tāsu ca
pramādasthānaviratiṣu pratisaṁkhyānabaliko bhavati|
itīmānyevaṁbhāgīyāni bodhisattvasya prajñāpāramitāyā gotraliṅgāni
veditavyāni|
tānīmāni bodhisattvasya
audārikāṇyānumānikāni gotraliṅgāni veditavyāni| bhūtārthaniścaye tu
buddhā eva bhagavantaḥ pratyakṣadarśinaḥ|
yasmācca tadgotraṁ bodhisattvānāṁ
prakṛtyaiva guṇayuktaṁ bhadraṁ kalyāṇaṁ śukladharmasamanvāgataṁ
tasmāttāvad durabhisaṁbhavasya śreṣṭhasyācintyasyācalasyānuttarasya
tathāgatasya padasyāvāptaye hetubhāvena yujyate'nyathā na yujyate|
tāvacca bodhisattva ebhiḥ śukladharmaiḥ prakṛtyaiva yukto bhavati
yāvanna śukladharmavairodhikaiścaturbhirupakleśaiḥ
sakalavikalairupakliṣṭo bhavati| yadā copakliṣṭo bhavati sa tadā eṣu
ca śukleṣu dharmeṣu na saṁdṛśyate| apāyeṣu caikadā upapadyate|
apāyopapattāvapi bodhisattvasya tadanyebhyaḥ apāyopapannebhyaḥ
sattvebhyo gotrakṛto mahān viśeṣo veditavyaḥ| iha bodhisattvo
dīrgheṇa kālena kadācit karhicidapāyeṣūpapadyate| upapannaścāśu
parimucyate apāyebhyaḥ| na ca tathā tīvrāmāpāyikīṁ duḥkhāṁ vedanāṁ
vedayate tadyathā'nye'pāyopapannāḥ sattvāḥ| tayā ca tanvyā duḥkhayā
vedanayā spṛṣṭo'dhimātraṁ saṁvegamutpādayati| teṣu ca sattveṣu
tatropapanneṣu duḥkhiteṣu kāruṇyacittaṁ pratilabhate yaduta tenaiva
gotreṇa ca sattveṣu tatropapanneṣu duḥkhiteṣu kārūṇyacittaṁ
pratilabhate yaduta tenaiva gotreṇa buddhamahākaruṇāhetunā
codyamānaḥ| ityevaṁbhāgīyaḥ apāyopapattau bodhisattvasya
tadanyebhyaḥ apāyopapannebhyaḥ sattvebhyo viśeṣo veditavyaḥ|
tatra katame te bodhisattvasya
catvāraḥ śukladharmavairodhikā upakleśāḥ|
pūrvaṁ pramattasya
kleśābhyāsāttīvrakleśatā āyatakleśatā cāyaṁ prathama upakleśaḥ|
mūḍhasyākuśalasya pāpamitrasaṁśrayo'yaṁ dvitīya upakleśaḥ|
gurubhartṛrājacaurapratyarthikadyabhibhūtasyāsvātantryaṁ
cittavibhramaścāyaṁ tṛtīya upakleśaḥ| upakaraṇavikalasya jīvikāpekṣā
ayaṁ caturtha upakleśaḥ|
caturbhiḥ kāraṇairevaṁ
gotrasaṁpanno'pi bodhisattvo na śaknotyanuttara
samyaksaṁbodhimabhisaṁboddhum| katamaiścaturbhiḥ| iha bodhisattvaḥ
ādita eva kalyāṇamitraṁ na labhate aviparītabodhimārgadaiśikaṁ
buddhaṁ vā bodhisattvaṁ vā| idaṁ prathamaṁ kāraṇam| punaraparaṁ
bodhisattvo labdhvāpi kalyāṇamitraṁ viparītagrāhī viparītaṁ śikṣate
bodhisattvaśikṣāsu| idaṁ dvitīyaṁ kāraṇam| punaraparaṁ bodhisattvo
labdhvāpi kalyāṇamitramaviparītaṁ śikṣamāṇo bodhisattvaśikṣāsu
tasmin prayoga śithilaprayogo bhavati kusīdo
nodagrapratatavīryasamanvāgataḥ| idaṁ tṛtīyaṁ kāraṇam| punaraparaṁ
bodhisattvo labdhvā kalyāṇamitramaviparītaṁ śikṣamāṇo
bodhisattvaśikṣāsu tasmiṁśca prayoge ārabdhavīryaḥ aparipakvendriyo
bhavatyaparipūrṇabodhisaṁbhāraḥ dīrghakālāparijayādvodhipakṣya
dharmāṇām| idañcaturtha kāraṇam| gotre
satyetatkāraṇavaikalyādvodheraprāptiḥ| sānnidhyāttu prāptirbhavati|
asati tu gotre sarveṇa sarva sarvathā bodharaprāptireva veditavyā|
bodhisattvabhūmau ādhāre
yogasthāne prathamaṁ gotrapaṭalaṁ samāptam||