DIGITAL SANSKRIT BUDDHIST CANON

 Source: Dutt, Nalinaksha ed. Bodhisattvabhumi. Patna: K.P. Jayaswal Research Institute,1966, 1-282.

 

yogācārabhūmī

Bodhisattvabhūmiḥ

 

ādhārayogasthānam

 

gotra-paṭalam

 

om namo buddhāya|| daśeme dharmāḥ saphalasya bodhisattvamārgasya mahāyānasya saṁgrahāya saṁvartante| katame daśa| ādhāro liṅgaṁ pakṣo'dhyāśayo vihāra upapattiḥ parigraho bhūmiścaryā pratiṣṭhā ca|

 

uddānam|

ādhāro liṅga-pakṣādhyāśaya-vihārā upapattiḥ|

parigraho bhūmiścaryā pratiṣṭhā paścimā bhavet||

 

tatrādhāraḥ katamaḥ| iha bodhisattvasya svagotraṁ prathamaścittotpādaḥ sarve ca bodhipakṣyā dharmā ādhāra ityucyate| tatkasya hetoḥ| iha bodhisattvo gotraṁ niśritya pratiṣṭhāpayitavyo bhavati| pratibalo'nuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁboddhum| tasmāt sabhāgatayā gotramādhāra ityucyate| iha bodhisattvaḥ prathamacittotpādaṁ niśritya pratiṣṭhāya dāne'pi prayujyate śīle kṣāntau vīryeṁ dhyāne prajñāyāmapi prayujyate iti| yadvā pāramitāsu puṇyasaṁbhāre jñānasaṁbhāre sarveṣu ca bodhipakṣyeṣu dharmeṣu prayujyate| tasmātprathamacittotpādasya bodhisattvasya caryāprayogasyādhāra ityucyate| iha bodhisattvastameva bodhisattvacaryāprayogaṁ niśritya pratiṣṭhāyānuttarāṁ samyaksaṁbodhiṁ paripūrayati| tasmātsa bodhisattvacaryāprayogastasya mahābodhiparipūrerādhāra ityucyate| agotrastha pudgalo gotre'sati cittotpāde'pi yatnasamāśraye satyabhavyaścānuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ paripūraye| tadanena paryāyeṇa veditavyamanutpāditacittasyāpi bodhisattvasya akṛte'pi bodhisattvacaryāprayoge gotramādhāra iti| sa cet punargotrasthaścittaṁ notpādayati bodhicaryāsu na prayujyate na kṣipraṁ bodhimārāgayati tāsvapi viparyayāt kṣipramārāgayatīti veditavyam| tatpunaretadgotramādhāra ityucyate| upastambho heturniśraya upaniṣatpūrvaṅgamo nilaya ityapyucyate| yathāgotramevaṁ prathamaścittotpādaḥ sarvā ca bodhisattvacaryā|

 

tatra gotraṁ katamat| samāsato gotraṁ dvividham| prakṛtisthaṁ samudānītañca| tatra prakṛtisthaṁ gotraṁ yadbodhisattvānāṁ ṣaḍāyatanaviśeṣaḥ| sa tādṛśaḥ paraṁparāgato'nādikāliko dharmatāpratilabdhaḥ| tatra samudānītaṁ gotraṁ yatpūrvakuśalamūlābhyāsātpratilabdham| tadasminnarthe dvividhamapyabhipretam| tatpunargotraṁ bījamityapyucyate| dhātuḥ prakṛtirityapi| tatpunarasamudāgataphalaṁ sūkṣmaṁ vinā phalena| samudāgataphalamaudārikaṁ saha phalena|

 

tena khalu gotreṇa samanvāgatānāṁ bodhisattvānāṁ sarvaśrāvakapratyekabuddhānatikramya prāgevānyān sattvānniruttaro viśeṣo veditavyaḥ| tatkasya hetoḥ| dve ime samāsato viśuddhī| kleśāvaraṇaviśuddhirjñeyāvaraṇaviśuddhiśca| tatra sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṁ tadgotraṁ kleśāvaraṇaviśuddhyā viśudhyati na tu jñeyāvaraṇaviśuddhyā| bodhisattvagotraṁ punarapi kleśāvaraṇaviśuddhyā api jñeyāvaraṇaviśuddhyā viśudhyati| tasmātsarvaprativiśiṣṭaṁ niruttaramityucyate|

 

api ca caturbhirākārairbodhisattvasya śrāvakapratyekabuddhebhyo viśeṣo veditavyaḥ| katamaiścaturbhiḥ| indriyakṛtaḥ pratipattikṛtaḥ kauśalyakṛtaḥ phalakṛtaśca| tatrāyamindriyakṛto viśeṣaḥ| prakṛtyaiva bodhisattvastīkṣṇendriyo bhavati| pratyekabuddho madhyendriyaḥ śrāvako mṛdvindriyaḥ| tatrāyaṁ pratipattikṛto viśeṣaḥ| śrāvakapratyekabuddhaścātmahitāya pratipanno bhavati| bodhisattvaḥ apyātma hitāya api parahitāya bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāyai arthāya hitāya sukhāya devamanuṣyāṇām| tatrāyaṁ kauśalyakṛto viśeṣaḥ| śrāvakaḥ pratyekabuddhaśca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda-sthānāsthānasatyakauśalyaṁ karoti bodhisattvastatra cānyeṣu ca sarvavidyāsthāneṣu| tatrāyaṁ phalakṛto viśeṣaḥ| śrāvakaḥ śrāvakabodhiphalamadhigacchati| pratyekabuddhaḥ pratyekabodhimadhigacchati| bodhisattvo'nuttaraṁ samyaksaṁbodhiphalamadhigacchati|

 

ṣaḍimāni bodhisattvasya pāramitānāṁ gotraliṅgāni saṁpadyante| yairevaṁ pare saṁjānate bodhisattvo'yamiti| dānapāramitāyā gotraliṅgaṁ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyā gotraliṅgam| tatredaṁ bodhisattvasya dānapāramitāyā gotraliṅgam| iha bodhisattvaḥ prakṛtyaiva dānarucirbhavati| satsu ca saṁvidyamāneṣu deyadharmeṣu satatasamitaṁ pareṣāṁ saṁvibhāgaśīlo bhavati pramuditacittaśca dadāti na vimanaskaḥ| alpādapi ca saṁvibhāgasya karttā bhavati| viśadañca dānamanuprayacchati| na hīnam| adānena ca jihreti| pareṣāñca dānasya varṇaṁ bhāṣate| dāne cainānupacchandayati| dātārañca dṛṣṭvā āttamanā bhavati sumanaskaḥ| gurubhyo vṛddhatarakebhyo dakṣiṇīyebhyaḥ satkārārhebhya utthāyāsanamanuprayacchati| pṛṣṭo'pṛṣṭo vā teṣu teṣu sattvakṛtyeṣvanapāyamihaloke paraloke nyāyopadeśamanuprayacchati| rājacaurāmitrāṇyudakādibhayabhītānāñca sattvānāmabhayamanuprayacchati| yathāśaktyā cainān paritrāyate tasmādvicitrāt pratatādugrādbhayāt| nikṣiptañcāsya haste paradhanaṁ nābhidruhyati| ṛṇaṁ gṛhītvā parebhyo na visaṁvādayati nābhidruhyati| svadāyādaṁ na vañcayate na vipralambhayati| maṇimuktāvaidūryaśaṁkhaśilāpravālajātarūparajatāśmagarbhamusāragalvalohitikādakṣiṇāvartaprabhṛtiṣūpakaraṇajāteṣu mūḍhaṁ viparyasyacittaṁ samyaksaṁbodhayati| yathāsyānyato'pi na vipralambhaḥ syāt| kutaḥ punaḥ svayamenaṁ vipralambhayiṣyati| prakṛtyā codārabhogādhimukto bhavati| udāreṣvasya sarvabhogaparibhogeṣu cittaṁ krāmati| udāreṣu ca karmānteṣvadhimukto bhavati na parīttāyadvāreṣu| santi cemāni loke vyasanāni| tadyathā strīvyasanam| madyavyasanam| dyūtavyasanam| naṭa-nartaka-hāsaka-lāsakādisaṁdarśanavyasanamityevaṁrūpebhyovyasanebhyo laghu ladhveva vairāgyaṁ pratilabhate| hrīvyapatrāpyaṁ prāviṣkaroti vipule'pi ca bhogapratilambhe nādhimātralolupo bhavati prāgevālpe| itimānyevaṁ bhāgīyāni bodhisattvasya dānapāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni|

 

tatremāni bodhisattvasya śīlapāramitāyā gotraliṅgāni| iha bodhisattvaḥ prakṛtyā mṛdunā kāyavāṅmanaskarmaṇā samanvāgato bhavatyakuśalena nātyartharaudreṇa nātyarthasattvopaghātakena| kṛtvāpi ca pāpakaṁ karma laghu ladhveva vipratisāraṁ pratilabhate| tañca jehrīyamāṇaḥ samācarati na nandījātaḥ| pāṇiloṣṭadaṇḍaśastrādibhiśca sattvānāmaviheṭhanajātīyo bhavati| prakṛtivatsalaśca bhavati sattvapriyaḥ| satkārārheṣu ca kālena kālamabhivādanavandanapratyutthānāñjalisāmīcīkarmaṇā pratyupasthito bhavati| dakṣiṇaśca bhavati| nāgarikaḥ paracittānuvartī| smitapūrvaṅgamaśca bhavatyuttānamukhavarṇavigatabhrūkuṭiḥ pūrvābhibhāṣī| upakāriṣu ca sattveṣu kṛtajño bhavati kṛtavedī| arthikeṣu ca sattveṣu ṛjutāṁ pratipadyate| na māyāśāṭhyenaitān vilobhayati| dharmeṇāsāhasena ca bhogān samudānayati nādharmeṇa| prakṛtyaiva ca puṇyakāmo bhavati| parapuṇya kriyāsvapi vyāpāraṁ gacchati prāgevātmanaḥ| parabādhayā cāttyartha bādhyate yaduta pareṣāṁ vadhabandhanacchedanatāḍanakutsanatarjanādikayā dṛṣṭvā vā śrutvā vā| dharmasamādānagurukaśca bhavati saṁparāyagurukaḥ| aṇumātre'pyavadye bhayadarśī prāgeva prabhūte| parakṛtyeṣu ca parakaraṇīyeṣu sahāyībhāvaṁ gacchati yaduta kṛṣivaṇijyāgorakṣyarājapauruṣyalipigaṇananyasanasaṁkhyāmudrāyāṁ bhartṛprasādane kulaprasādane rājakulaprasādane mitrāmitraprasādane bhogānāmarjane rakṣaṇe sannidhau prayoge visarge āvāhavivāhābhakṣaṇasaṁbhakṣaṇeṣvevaṁbhāgīyeṣu sattvakṛtyeṣu sahāyībhāvaṁ gacchati| na kalahabhaṇḍanavigrahavivādeṣu ca paraviheṭhanakaraṇīyeṣu ye ātmanaḥ pareṣāñcānarthāyāhitāya duḥkhāya saṁvartante| akṛtyāccaitāṁ nivārayati yaduta daśabhyaḥ pāpakebhyo'kuśalebhyaḥ| karmapathebhyaḥ| paravaśyaśca bhavati paravidheyaḥ| samānakṣāntiśīlatayā apahāya svakāryaṁ parairātmakārye yathākāmaṁ niyojyate| ārdracittaśca bhavati peśalacitto na ca ciramāghātacittatāṁ pratighacittatāmudvahati nānyatra tatkṣaṇa evāsya taccittaṁ bhadratāyāṁ parivartate| satyagurukaśca bhavati nābhūtavacanena parān visaṁvādayati| na ca pareṣāṁ mitrabhedaṁ rocayati na karoti|

 

na cāsambaddhamapārtha nirartha sahasā pralapati| priyaṁvadaśca bhavatyaparakaṭukaḥ api svakasya dāsādiparijanasya prāgeva pareṣām guṇapriyaśca bhavati pareṣāṁ bhūtasya varṇasyāhartā| itīmānyevaṁbhāgīyāni bodhisattvasya śīlapāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni|

 

tatremāni bodhisattvasya kṣāntipāramitāyā gotraliṅgāni| iha bodhisattvaḥ prakṛtyā pareṣāmantikādapakāraṁ labdhvā nāghātacittatāṁ prāviṣkaroti nāpyapakārāya prapadyate| saṁjñapyamānaścāśu saṁjñaptiṁ pratigṛhṇāti| na ca khilaṁ dhārayati na cirakālikaṁ vairāśayaṁ vahati| itīmānyevaṁbhāgīyāni bodhisattvasya kṣāntipāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni|

 

tatremāni bodhisattvasya vīryapāramitāyā gotraliṅgāni| iha bodhisattvaḥ prakṛtyā utthānavān bhavati| kālyotthāyī sāyaṁ nipātī na nidrāsukhaṁ śayanasukhaṁ pārśvasukhamatyarthaṁ svīkaroti| pratyupasthite ca kṛtye abhibhūyākartukāmatāmālasyaṁ pratisaṁkhyāya prayujyate tasya kṛtyasyābhiniṣpattaye| sarvakṛtyasamārambheṣu ca dṛḍhaniścayo bhavati nākṛtvā nāpariprāpya sarveṇa sarvaṁ vīryasraṁsayati antarā vā viṣādamāpadyate| udāreṣu ca parameṣvartheṣu na cetasā saṁkocamāpadyate| nāpyātmānaṁ paribhavati| śakto'haṁ pratibalameṣāmadhigamāyetyutsāhajātaḥ| vīraśca bhavati mahāsabhāpraveśe vā paraiḥ sahābhiprayoga pratyabhiyoge vā tadanyatra vā duṣkarakarmaṇi mahāvyavasāyeṣvapi cārthopasaṁhiteṣu nātyarthaṁ khedamāpadyate prāgeva parītteṣu| itīmānyevaṁbhāgīyāni bodhisattvasya vīryapāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni|

 

tatremāni bodhisattvasya dhyānapāramitāyā gotraliṅgāni| iha bodhisattvaḥ prakṛtyā dharmārthopanidhyāne avikṣepabahulo bhavati| araṇyavanaprasthānāni| ca prāntāni śayanāsanāni manuṣyarahaḥsevitāni vigatapāpakāni pratisaṁlayanasārūpyakāṇi dṛṣṭvā śrutvā sukhaṁ tannaiṣkramyaṁ prāvivekyamiti naiṣkramyaprāvivekye tīvramautsukyamutpādayati| prakṛtyā ca mandakleśo bhavati mandanivaraṇo mandadauṣṭhulyaḥ| pravivekagatasya cāsya svārthaṁ paritulayataḥ pāpakāḥ asadvitarkā nātyarthaṁ cittaṁ kṣobhayanti na paryādāya tiṣṭhanti| [saḥ] amitrapakṣe'pi tvaritaṁ tvaritaṁ maitracittatāmupasthāpayati prāgeva mitrodāsīnapakṣe| vicitraiśca duḥkhairduḥkhitānāṁ sattvānāṁ duḥkhaṁ śrutvā vā dṛṣṭvā vā mahatkāruṇyacittamutpādayati| duḥkhāpanayāya ca teṣāṁ sattvānāṁ yathāśaktyā yathābalaṁ vyāpāraṁ gacchati| prakṛtyā ca sattveṣu hitakāmo bhavati sukhakāmaḥ| dhṛtimāṁśca bhavatyāpatsu jñātivyasane vā bhogavyasane vā vadhe vā bandhane vā pravāse vā ityevaṁbhāgīyāsvāpatsu| medhāvī ca dharmāṇāṁ grahaṇadhāraṇohanasamarthaḥ smṛtibalena ca samanvāgato bhavati| sa cirakṛtacirabhāṣitamapyanusmarttā bhavati pareṣāñcānusmārayitā| itīmānyevaṁbhāgīyāni bodhisattvasya dhyānapāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni|

 

tatremāni bodhisattvasya prajñāpāramitāyā gotraliṅgāni| iha bodhisattvaḥ sarvavidyāsthānajñeyapraveśāya sahajayā prajñayā samanvāgato bhavati| adhandhaśca bhavatyamandaḥ amomuhajātīyaḥ| tāsu tāsu ca pramādasthānaviratiṣu pratisaṁkhyānabaliko bhavati| itīmānyevaṁbhāgīyāni bodhisattvasya prajñāpāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni|

 

tānīmāni bodhisattvasya audārikāṇyānumānikāni gotraliṅgāni veditavyāni| bhūtārthaniścaye tu buddhā eva bhagavantaḥ pratyakṣadarśinaḥ|

 

yasmācca tadgotraṁ bodhisattvānāṁ prakṛtyaiva guṇayuktaṁ bhadraṁ kalyāṇaṁ śukladharmasamanvāgataṁ tasmāttāvad durabhisaṁbhavasya śreṣṭhasyācintyasyācalasyānuttarasya tathāgatasya padasyāvāptaye hetubhāvena yujyate'nyathā na yujyate| tāvacca bodhisattva ebhiḥ śukladharmaiḥ prakṛtyaiva yukto bhavati yāvanna śukladharmavairodhikaiścaturbhirupakleśaiḥ sakalavikalairupakliṣṭo bhavati| yadā copakliṣṭo bhavati sa tadā eṣu ca śukleṣu dharmeṣu na saṁdṛśyate| apāyeṣu caikadā upapadyate| apāyopapattāvapi bodhisattvasya tadanyebhyaḥ apāyopapannebhyaḥ sattvebhyo gotrakṛto mahān viśeṣo veditavyaḥ| iha bodhisattvo dīrgheṇa kālena kadācit karhicidapāyeṣūpapadyate| upapannaścāśu parimucyate apāyebhyaḥ| na ca tathā tīvrāmāpāyikīṁ duḥkhāṁ vedanāṁ vedayate tadyathā'nye'pāyopapannāḥ sattvāḥ| tayā ca tanvyā duḥkhayā vedanayā spṛṣṭo'dhimātraṁ saṁvegamutpādayati| teṣu ca sattveṣu tatropapanneṣu duḥkhiteṣu kāruṇyacittaṁ pratilabhate yaduta tenaiva gotreṇa ca sattveṣu tatropapanneṣu duḥkhiteṣu kārūṇyacittaṁ pratilabhate yaduta tenaiva gotreṇa buddhamahākaruṇāhetunā codyamānaḥ| ityevaṁbhāgīyaḥ apāyopapattau bodhisattvasya tadanyebhyaḥ apāyopapannebhyaḥ sattvebhyo viśeṣo veditavyaḥ|

 

tatra katame te bodhisattvasya catvāraḥ śukladharmavairodhikā upakleśāḥ|

pūrvaṁ pramattasya kleśābhyāsāttīvrakleśatā āyatakleśatā cāyaṁ prathama upakleśaḥ| mūḍhasyākuśalasya pāpamitrasaṁśrayo'yaṁ dvitīya upakleśaḥ| gurubhartṛrājacaurapratyarthikadyabhibhūtasyāsvātantryaṁ cittavibhramaścāyaṁ tṛtīya upakleśaḥ| upakaraṇavikalasya jīvikāpekṣā ayaṁ caturtha upakleśaḥ|

 

caturbhiḥ kāraṇairevaṁ gotrasaṁpanno'pi bodhisattvo na śaknotyanuttara samyaksaṁbodhimabhisaṁboddhum| katamaiścaturbhiḥ| iha bodhisattvaḥ ādita eva kalyāṇamitraṁ na labhate aviparītabodhimārgadaiśikaṁ buddhaṁ vā bodhisattvaṁ vā| idaṁ prathamaṁ kāraṇam| punaraparaṁ bodhisattvo labdhvāpi kalyāṇamitraṁ viparītagrāhī viparītaṁ śikṣate bodhisattvaśikṣāsu| idaṁ dvitīyaṁ kāraṇam| punaraparaṁ bodhisattvo labdhvāpi kalyāṇamitramaviparītaṁ śikṣamāṇo bodhisattvaśikṣāsu tasmin prayoga śithilaprayogo bhavati kusīdo nodagrapratatavīryasamanvāgataḥ| idaṁ tṛtīyaṁ kāraṇam| punaraparaṁ bodhisattvo labdhvā kalyāṇamitramaviparītaṁ śikṣamāṇo bodhisattvaśikṣāsu tasmiṁśca prayoge ārabdhavīryaḥ aparipakvendriyo bhavatyaparipūrṇabodhisaṁbhāraḥ dīrghakālāparijayādvodhipakṣya dharmāṇām| idañcaturtha kāraṇam| gotre satyetatkāraṇavaikalyādvodheraprāptiḥ| sānnidhyāttu prāptirbhavati| asati tu gotre sarveṇa sarva sarvathā bodharaprāptireva veditavyā|

 

bodhisattvabhūmau ādhāre yogasthāne prathamaṁ gotrapaṭalaṁ samāptam||

 


CONTENT HOME