Ratnagotravibhāgo Mahāyānottaratantraśāstram
prathamaḥ paricchedaḥ
oṁ namaḥ śrīvajrasattvāya|
buddhaśca dharmaśca gaṇaśca
dhātu-
rbodhirguṇāḥ karma ca
bauddhamantyam|
kṛtsnasya śāstrasya
śarīrametat
samāsato vajrapadāni sapta||1||
vajropamasyādhigamārthasya
padaṁ sthānamiti vajrapadam| tatra
śruticintāmayajñānaduṣprativedhādanabhilāpyasvabhāvaḥ
pratyātmavedanīyo'rtho vajravadveditavyaḥ| yānyakṣarāṇi
tamarthamabhivadanti tatprāptyanukūlamārgābhidyotanatastāni
tatpratiṣṭhābhūtatvāt padamityucyante| iti duṣprativedhārthena
pratiṣṭhārthena ca vajrapadatvamarthavyañjanayoranugantavyam|
tatra katamo'rthaḥ katamadvyañjanam| artha ucyate
saptaprakāro'dhigamārtho yaduta buddhārtho dharmārthaḥ
saṁghārtho dhātvartho bodhyartho guṇārthaḥ karmārthaśca|
ayamucyate'rthaḥ| yairakṣaraireṣa saptaprakāro'dhigamārthaḥ
sūcyate prakāśyata idamucyate vyañjanam| sa caiṣa
vajrapadanirdeśo vistareṇa yathāsūtramanugantavyaḥ|
anidarśano hyānanda tathāgataḥ|
sa na śakyaścakṣuṣā draṣṭum| anabhilāpyo hyānanda dharmaḥ| sa na
śakyaḥ karṇena śrotum| asaṁskṛto hyānanda saṁghaḥ| sa na śakyaḥ
kāyena vā cittena vā paryupā situm| itīmāni trīṇi vajrapadāni
dṛḍhādhyāśayaparivartānusāreṇānugantavyāni|
tathāgataviṣayo hi
śāriputrāyamarthastathāgatagocaraḥ|
sarvaśrāvakapratyekabuddhairapi tāvacchāriputrāyamartho na
śakyaḥ samyak svaprajñayā xxx draṣṭuṁ vā pratyavekṣituṁ vā|
prāgeva bālapṛthagjanairanyatra tathāgataśraddhāgamanataḥ|
śraddhāgamanīyo hi śāriputra paramārthaḥ| paramārtha iti
śāriputra sattvadhātoretadadhivacanam| sattvadhāturiti śāriputra
tathāgatagarbhasyaitadadhivacanam| tathāgatagarbha iti śāriputra
dharmakāyasyaitadadhivacanam| itīdaṁ caturthaṁ
vajrapadamanūnatvāpūrṇatvanirdeśaparivartānusāreṇānugatavyam|
anuttarā samyaksaṁbodhiriti
bhagavan nirvāṇadhātoretadadhivacanam| nirvāṇadhāturiti bhagavan
tathāgatadharmakāyasyaitadadhivacanam| itīdaṁ pañcamaṁ
vajrapadamāryaśrīmālāsūtrānusāreṇānugantavyam|
yo'yaṁ śāriputra
tathāgatanirdiṣṭo dharmakāyaḥ so'yamavinirbhāgadharmā|
avinirmuktajñānaguṇo yaduta
gaṅgānadīvālikāvyatikrāntaistathāgatadharmaiḥ| itīdaṁ ṣaṣṭhaṁ
vajrapadmanūnatvāpūrṇatvanirdeśānusāreṇānugantavyam|
na mañjuśrīstathāgataḥ
kalpayati na vikalpayati|
athavāsyānābhogenākalpayato'vikalpayata iyamevaṁrūpā kriyā
pravartate| itīdaṁ saptamaṁ vajrapada
tathāgataguṇajñānācintyaviṣayāvatāranirdeśānusāreṇānugantavyam|
itīmāni samāsataḥ sapta vajrapadāni sakalasyāsya
śāstrasyoddeśamukhasaṁgrāhārthena śarīramiti veditavyam|
svalakṣaṇenānugatāni caiṣāṁ
yathākramaṁ dhāraṇirājasūtre|
nidānatastrīṇi padāni vidyā-
ccatvāri
dhīmajjinadharmabhedāt||2||
eṣāṁ ca saptānāṁ vajrapadānāṁ
svalakṣaṇanirdeśena
yathākramamāryadhāraṇīśvararājasūtranidānaparivartānugatāni
trīṇi padāni veditavyāni| tata ūrdhvamavaśiṣṭāni catvāri
bodhisattvatathāgatadharmanirdeśabhedāditi| tasmādyaduktam|
bhagavān
sarvadharmasamatābhisaṁbuddhaḥ
supravartitadharmacakro'nantaśiṣyagaṇasuvinīta iti|
ebhistribhirmūlapadairyathākramaṁ trayāṇāṁ
ratnānāmanupūrvasamutpādasamudāgamavyavasthānaṁ veditavyam|
avaśiṣṭāni catvāri padāni
triratnotpattyanurūpahetusamudāgamanirdeśo veditavyaḥ| tatra
yato'ṣṭamyāṁ bodhisattvabhūmau vartamānaḥ
sarvadharmavaśitāprāpto bhavati tasmāt sa bodhimaṇḍavaragataḥ
sarvadharmasamatābhisaṁbuddha ityucyate| yato navamyāṁ
bodhisattvabhūmau vartamāno'nuttaradharmabhāṇakatvasaṁpannaḥ
sarvasattvāśayasuvidhijña indriyaparamapāramitāprāptaḥ
sarvasattvakleśavāsanānusaṁdhisamudghātanakuśalo bhavati tasmāt
so'bhisaṁbuddhabodhiḥ supravartitadharmacakra ityucyate| yato
daśamyāṁ
bhūmāvanuttaratathāgatadharmayauvarājyābhiṣekaprāptyanantaramanābhogabuddhakāryāpratipraśrabdho
bhavati tasmāt sa supravartitadharmacakro'nantaśiṣyagaṇasuvinīta
ityucyate| tāṁ punaranantaśiṣyagaṇasuvinītatāṁ tadanantaramanena
granthena darśayati| mahatā bhikṣusaṁghena sārdha
yāvadaprameyeṇa ca bodhisattvagaṇena sārdhamiti| yathākramaṁ
śrāvakabodhau buddhabodhau ca suvinītatvādevaṁguṇa
samanvāgatairiti|
tataḥ
śrāvakabodhisattvaguṇavarṇanirdeśānantaramacintyabuddhasamādhivṛṣabhitāṁ
pratītya vipularatnavyūhamaṇḍalavyūha
nirvṛttitathāgatapariṣatsamāvartanavividhadivyadravyapūjāvidhānastutimeghābhisaṁpravarṣaṇato
buddharatnaguṇavibhāgavyavasthānaṁ veditavyam|
tadanantaramudāradharmāsanavyūhaprabhādharmaparyāyanāmaguṇaparikīrtanato
dharmaratnaguṇavibhāgavyavasthānaṁ veditavyam|
tadanantaramanyonyaṁ bodhisattvasamādhigocaraviṣayaprabhāva
saṁdarśanatadvicitraguṇavarṇanirdeśataḥ
saṁgharatnaguṇavibhāgavyavasthānaṁ veditavyam| tadanantaraṁ
punarapi
buddharaśmyabhiṣekairanuttaradharmarājajyeṣṭhaputraparamavaiśāradyapratibhānopakaraṇatāṁ
pratītya tathāgatabhūtaguṇaparamārthastutinirdeśataśca
mahāyānaparamadharmakathāvastūpanyasanataśca tatpratipatteḥ
paramadharmaiśvaryaphalaprāptisaṁdarśanataśca
yathāsaṁkhyameṣāmeva trayāṇāṁ
ratnānāmanuttaraguṇavibhāgavyavasthānaṁ
nidānaparivartāvasānagatameva draṣṭavyam|
tataḥ
sūtranidānaparivartānantaraṁ buddhadhātuḥ
ṣaṣṭyākāratadviśuddhiguṇaparikarmanirdeśena paridīpitaḥ|
viśodhye'rthe guṇavati tadviśuddhiparikarmayogāt| imaṁ
cārthavaśamupādāya daśasu bodhisattvabhūmiṣu
punarjātarūpaparikarmaviśeṣodāharaṇamudāhṛtam| asminneva ca
sūtre
tathāgatakarmanirdeśānantaramaviṁśuddhavaiḍūryamaṇidṛṣṭāntaḥ
kṛtaḥ|
tadyathā kulaputra kuśalo
maṇikāro maṇiśuddhisuvidhijñaḥ| sa maṇigotrādaparyavadāpitāni
maṇiratnāni gṛhītvā tīkṣṇena khārodakenotkṣālya kṛṣṇena
keśakambalaparyavadāpanena paryavadāpayati| na ca tāvanmātreṇa
vīrya praśrambhayati| tataḥ paścāt tīkṣṇenāmiṣarasenotkṣālya
khaṇḍikāparyavadāpanena paryavadāpayati| na ca tāvanmātreṇa
vīrya praśrambhayati| tataḥ sa paścānmahābhaiṣajyarasenotkṣālya
sūkṣmavastraparyavadāpanena paryavadāpayati| paryavadāpitaṁ
cāpagatakācama bhijātavaiḍūryamityucyate| evameva kulaputra
tathāgato'pyapariśuddhaṁ sattvadhātuṁ
viditvānityaduḥkhānātmāśubhodvegakathayā saṁsārābhiratān
sattvānudvejayati| ārye ca dharmavinaye'vatārayati| na ca
tāvanmātreṇa vīrya praśrambhayati| tataḥ
paścācchūnyānimittapraṇihitakathayā tathāgatanetrīmavabodhayati|
na ca tāvanmātreṇa tathāgato vīryaṁ praśrambhayati| tataḥ
paścādavivartyadharmacakrakathayā trimaṇḍalapariśuddhikathayā ca
tathāgataviṣaye tān sattvānavatārayati nānāprakṛtihetukān|
avatīrṇāśca samānāstathāgatadharmatāmadhigamyānuttarā dakṣiṇīyā
ityucyanta iti|
etadeva viśuddhagotraṁ
tathāgatadhātumabhisaṁdhāyoktam|
yathā pattharacuṇṇamhi
jātarūpaṁ na dissati|
parikammena tad diṭṭhaṁ evaṁ
loke tathāgatā iti||
tatra katame te buddhadhātoḥ
ṣaṣṭyākāraviśuddhiparikarmaguṇāḥ| tadyathā caturākāro
bodhisattvālaṁkāraḥ| aṣṭākāro bodhisattvāvabhāsaḥ| ṣoḍaśākārī
bodhisattvamahākaruṇā| dvātriṁśadākāraṁ bodhisattvakarma|
tannirdeśānantaraṁ
buddhabodhiḥ ṣoḍaśākāramahābodhikaruṇānirdeśena paridīpitā|
tannirdeśānantaraṁ buddhaguṇā
daśabalacaturvaiśāradyaṣṭādaśāveṇikabuddhadharmanirdeśena
paridīpitāḥ| tannirdeśānantaraṁ buddhakarma dvātriṁśadākāra
niruttaratathāgatakarmanirdeśena paridīpitam| evamimāni sapta
vajrapadāni svalakṣaṇanirdeśato vistareṇa
yathāsūtramanugantavyāni| kaḥ punareṣāmanuśleṣaḥ|
buddhāddharmo
dharmataścāryasaṁghaḥ
saṁghe garbho
jñānadhātvāptiniṣṭhaḥ|
tajjñānāptiścāgrabodhirbalādyai-
rdhamairyuktā
sarvasattvārthakṛdbhiḥ||3||
uktaḥ śāstrasaṁbandhaḥ|
idānīṁ ślokānāmartho vaktavyaḥ|
ye sattvāstathāgatena vinītāste tathāgataṁ śaraṇaṁ gacchanto
dharmatāniṣyandābhiprasādena dharma ca saṁghaṁ ca śaraṇaṁ
gacchanti| atastatprathamato buddharatnamadhikṛtya ślokaḥ|
yo
buddhatvamanādimadhyanidhanaṁ śāntaṁ vibuddhaḥ svayaṁ
buddhvā
cābudhabodhanārthamabhayaṁ mārgaṁ dideśa dhruvam|
tasmai
jñānakṛpāsivajravaradhṛgduḥkhaṅkuraikacchide
nānādṛggahanopagūḍhavimatiprākārabhettre namaḥ||4||
anena kiṁ darśayati|
asaṁskṛtamanābhogamaparapratyayoditam|
buddhatvaṁ
jñānakāruṇyaśaktyupetaṁ dvayārthavat||5||
anena samāsato'ṣṭābhirguṇaiḥ
saṁgṛhītaṁ buddhatvamudbhāvitam| aṣṭau guṇāḥ katame|
asaṁskṛtatvamanābhogatāparapratyayābhisaṁbodhirjñānaṁ karuṇā
śaktiḥ svārthasaṁpat parārthasaṁpaditi|
anādimadhyanidhanaprakṛtatvādasaṁskṛtam|
śāntadharmaśarīratvādanābhogamiti smṛtam||6||
pratyātmamadhigamyatvādaparapratyayodayam|
jñānamevaṁ tridhā bodhāt
karuṇā mārgadeśanāt||7||
śaktirjñānakṛpābhyāṁ tu
duḥkhakleśanibarhaṇāt|
tribhirādyairguṇaiḥ svārthaḥ
parārthaḥ paścimaistribhiḥ||8||
saṁskṛtaviparyayeṇāsaṁskṛtaṁ
veditayvam| tatra saṁskṛtamucyate yasyotpādo'pi
prajñāyatesthitirapi bhaṅgo'pi prajñāyate|
tadabhāvādbuddhatvamanādimadhyanidhanamasaṁskṛtadharmakāya
prabhāvitaṁ draṣṭavyam| sarvaprapañcavikalpopaśāntatvādanābhogam|
svayaṁbhūjñānādhigamyatvādaparapratyayodayam|
udayo'trābhisaṁbodho'bhipretotpādaḥ|
ityasaṁskṛtādapravṛttilakṣaṇādapi tathāgatatvādanābhogataḥ
sarvasaṁbuddhakṛtyamā saṁsārakoṭeranuparatamanupacchinnaṁ
pravartate|
ityevamatyadbhutācintyaviṣayaṁ
buddhatvamaśrutvā parataḥ svayamanācāryakeṇa svayaṁbhūjñānena
nirabhilāpyasvabhāvatāmabhisaṁbudhya tadanubodhaṁ
pratyabudhānāmapi jātyandhānāṁ pareṣāmanubodhāya
tadanugāmimārgavyupadeśakaraṇādanuttarajñānakaruṇānvitatvaṁ
veditavyam| mārgasyābhayatvaṁ lokottaratvāt|
lokottaratvamapunarāvṛttitaśca| yathākramaṁ
paraduḥkhakleśamūlasamudghātaṁ pratyanayoreva
tathāgatajñānakaruṇayoḥ śaktirasivajradṛṣṭāntena paridīpitā|
tatra duḥkhamūlaṁ samāsato yā kacidbhaveṣu nāmarūpābhinirvṛttiḥ|
kleśamūlaṁ ya kācitsatkāyābhiniveśapūrvikā dṛṣṭirvicikitsā ca|
tatra nāmarūpasaṁgṛhītaṁ
duḥkhamabhinirvṛttilakṣaṇatvādaṅkurasthānīyaṁ veditavyam|
tacchettṛtve tathāgatajñānakaruṇāyoḥ śaktirasidṛṣṭantenopamitā
veditavyā| dṛṣṭivicikitsāsamgṛhīto darśanamārgapraheyaḥ| kleśo
laukikajñānaduravagāho
durbhedaṁtvādvanagahanopagūḍhaprākārasadṛśaḥ| tadbhettṛtvāt
tathāgatajñānakaruṇayoḥ śaktirvajradṛṣṭāntenopamitā veditavyā|
ityete yathāddiṣṭāḥ ṣaṭ
tathāgataguṇā vistaravibhāganirdeśato'nayaivānupūrvyā
sarvabuddhaviṣayāvatārajñānālokālaṁkārasūtrānusāreṇānugantavyāḥ|
tatra yaduktamanutpādo'nirodha iti mañjuśrīstathāgato'rhan
samyaksaṁbuddha eṣa ityanena tāvadasaṁskṛtalakṣaṇastathāgata iti
paridīpitam| yatpunaranantaraṁ
vimalavaiḍūryapṛthivīśakrapratibimbodāharaṇamādiṁ kṛtvā
yāvannavabhirudāharaṇairetamevānutpādānirodhatathāgatārthamadhikṛtyāha|
evameva mañjuśrīstathāgato'rhan samyaksaṁbuddho neñjate na
viṭhapati na prapañcayati na kalpayati na vikalpayati|
akalpo'vikalpo'citto'manasikāraḥ
śītibhūto'nutpādo'nirodho'dṛṣṭo'śruto'nāghrāto'nāsvādito'spṛṣṭo'nimitto'vijñaptiko'vijñapanīya
ityevamādirupaśamaprabhedapradeśanirdeśaḥ| anena svakriyāsu
sarvaprapañcavikalpopaśāntatvādanābhogastathāgata iti
paridīpitam| tata ūrdhvamudāharaṇanirdeśādavaśiṣṭena granthena
sarvadharmadharmatathatābhisaṁbodhamukheṣvaparapratyayābhisaṁbodhastathāgatasya
paridīpitaḥ| yatpunarante ṣoḍaśākārāṁ tathāgatabodhiṁ
nirdiśyaivamāha| tatra mañjuśrīstathāgatasyaivaṁrūpān
sarvadharmānabhisaṁbudhya sattvānāṁ ca dharmadhātuṁ
vyavalokyāśuddhamavimalaṁ sāṅganaṁ vikrīḍitā nāma sattveṣu
mahākaruṇā pravartata iti| anena
tathāgatasyānuttarajñānakaruṇānvitatvamudbhāvitam|
tatraivaṁrūpān sarvadharmāniti yathāpūrva
nirdiṣṭānabhāvasvabhāvāt| abhisaṁbudhyeti
yathābhūtamavikalpabuddhajñānena jñātvā| sattvānāmiti
niyatāniyatamithyāniyatarāśivyavaśitānām| dharmadhātumiti
svadharmatāprakṛtinirviśiṣṭattathāgatagarbham| vyavalokyeti
sarvākāramanāvaraṇena buddhacakṣuṣā dṛṣṭvā| aśuddhaṁ
kleśāvaraṇena bālapṛthagjanānām| avimalaṁ jñeyāvaraṇena
śrāvakapratyekabuddhānām| sāṅganaṁ tadubhayānyatamaviśiṣṭatayā
bodhisattvānām| vikrīḍitā vividhā saṁpannavinayopāyamukheṣu
supraviṣṭatvāt| sattveṣu mahākaruṇā pravartata iti samatayā
sarvasattvanimittamabhisaṁbuddhabodheḥ
svadharmatādhigamasaṁprāpaṇāśayatvāt| yadita
ūrdhvamanuttarajñānakaruṇāpravṛtterasamadharmacakrapravartanābhinirhāraprayogāśraṁsanamiyamanayoḥ
parārthakaraṇe śaktirveditavyā| tatraiṣāmeva yathākramaṁ ṣaṇṇāṁ
tathāgataguṇānāmādyaistribhirasaṁskṛtādibhiryogaḥ svārthasaṁpat|
tribhiravaśiṣṭairjñānādibhiḥ parārthasaṁpat| api khalu jñānena
paramanityopaśāntipadasvābhisaṁbodhisthānaguṇāt svārthasaṁpat
paridīpitā|
karuṇāśaktibhyāmanuttaramahādharmacakrapravṛttisthānaguṇāt
parārthasaṁpaditi|
ato
buddharatnāddharmaratnaprabhāvaneti tadanantaraṁ tadadhikṛtya
ślokaḥ|
yo nāsanna ca sanna cāpi
sadasannānyaḥ sato nāsato
'sakyastarkayituṁ
niruktyapagataḥ pratyātmavedyaḥ śivaḥ|
tasmai dharmadivākarāya
vimalajñānāvabhāsatviṣe
sarvāramvaṇa
rāgadoṣatimiravyāghātakartre namaḥ||9||
anena kiṁ darśitam|
acintyādvayaniṣkalpaśuddhivyaktivipakṣataḥ|
yo yena ca virāgo'sau dharmaḥ
satyadvilakṣaṇaḥ||10||
anena samāsato'ṣṭābhirguṇaiḥ
saṁgṛhītaṁ dharmaratnamudbhāvitam| aṣṭau guṇāḥ katame|
acintyatvamadvayatā nirvikalpatā śuddhirabhivyaktikaraṇaṁ
pratiparkṣatā virāgo virāgaheturiti|
nirodhamārgasatyābhyāṁ
saṁgṛhītā virāgitā|
guṇaistribhistribhiścaite
veditavye yathākramam||11||
eṣāmeva yathākramaṁ ṣaṇṇāṁ
guṇānāṁ
tribhirādyairacintyādvayanirvikalpatāguṇairnirodhasatyaparidīpanādvirāgasaṁgraho
veditavyaḥ| tribhiravaśiṣṭaiḥ
śuddhyabhivyaktipratipakṣatāguṇairmārgasatyaparidīpanādvirāgahetusaṁgraha
iti| yaśca virāgo nirodhasatyaṁ yena ca virāgo mārgasatyena
tadubhayamabhisamasya vyavadānasatya dvayalakṣaṇo virāgadharma
iti paridīpitam|
atarkyatvādalāpyatvādāryajñānādacinyatā|
śivatvādadvayākalpau śuddhyādi
trayanarkavat||12||
samāsato nirodhasatyasya
tribhiḥ kāraṇairacintyatvaṁ veditavyam| katamaistribhiḥ|
asatsatsadasannobhayaprakāraiścaturbhirapi tarkāgocaratvāt|
sarvarutaravitaghoṣavākpathaniruktisaṁketavyavahārābhilāpairanabhilāpyatvāt|
āryāṇāṁ ca pratyātmavedanīyatvāt|
tatra nirodhasatyasya
kathamadvayatā nirvikalpatā ca veditavyā| yathoktaṁ bhagavatā|
śivo'yaṁ śāriputra dharmakāyo'dvayadharmāvikalpadharmā| tatra
dvayamucyate karma kleśāṁśca| vikalpa ucyate
karmakleśasamudayaheturayoniśomanasikāraḥ|
tatprakṛtinirodhaprativedhād dvayavikalpāsamudācārayogena yo
duḥkhasyātyantamanutpāda idamucyate duḥkhanirodhasatyam| na
khalu kasyaciddharmasya vināśādduḥkhanirodhasatyaṁ paridīpitam|
yathoktam| anutpādānirodhe mañjuśrīścittamanovijñānāni na
pravartante| yatra cittamanovijñānāni na pravartante tatra na
kaścitparikalpo yena parikalpenāyoniśomanasikuryāt| sa
yoniśomanasikārapra yukto'vidyāṁ na samutvāpayati|
yaccāvidyāsamutthānaṁ tad dvādaśānāṁ bhavāṅgānāmasamutthānam|
sājātiriti vistaraḥ| yathoktam| na khalu bhagavan dharmavināśo
duḥkhanirodhaḥ| duḥkhanirodhanāmnā
bhagavannanādikāliko'kṛto'jāto'nutpanno'kṣayaḥ kṣayāpagataḥ
nityo dhruvaḥ śivaḥ śāśvataḥ prakṛtipariśuddhaḥ
sarvakleśakośavinirmukto
gaṅgāvālikāvyativṛttairavinirbhāgairacintyairbuddhadharmaiḥ
samanvāgatastathāgatadharmakāyo deśitaḥ| ayameva ca
bhagavaṁstathāgatadharmakāyo'vinirmuktakleśakośastathāgatagarbhaḥ
sūcyate| iti sarvavistareṇa yathāsūtrameva
duḥkhanirodhasatyavyavasthānamanugantavyam|
asya khalu
duḥkhanirodhasaṁjñitasya tathāgatadharmakāyasya
prāptiheturavikalpajñānadarśanabhāvanāmārgastrividhena
sādharmyeṇa dinakarasadṛśaḥ veditavyaḥ|
maṇḍalaviśuddhisādharmyeṇa sarvopakleśamalavigatatvāt|
rūpābhidhyaktikaraṇasādharmyeṇa sarvākārajñeyāvabhāsakatvāt|
tamaḥpratipakṣasādharmyeṇa ca
sarvākārasatyadarśanavibandhapratipakṣabhūtatvāt|
vibandha
punarabhutavastunimittārambaṇamanasikārapūrvikā
rāgadveṣamohotpattiranuśayaparyutthānayogāt| anuśayato hi
bālānāma bhūtamatatsvabhāvaṁ vastu śubhākāreṇa vā nimittaṁ
bhavati rāgotpattitaḥ| pratighākāreṇa vā dveṣotpattitaḥ|
avidyākāreṇa vā mohotpattitaḥ| tacca
rāgadveṣamohanimittamayathābhutamārambaṇaṁ
kurvatāmayoniśomanasikāraścittaṁ paryādadāti|
teṣāmayoniśomanasikāraparyavasthitacetasāṁ
rāgadveṣamohānāmanyatakleśasamudācāro bhavati| te tatonidānaṁ
kāyena vācā manasā rāgajamapi karmābhisaṁskurvanti| dveṣajamapi
mohajamapi karmābhisaṁskurvanti| karmataśca punarjanmānubandha
eva bhavati| evameṣāṁ bālānāmanuśayavatāṁ|
nimittagrāhiṇāmārambaṇacaritānāmayoniśomanasikārasamudācārāt
kleśasamudayaḥ| kleśamudāyāt karmasamudayaḥ|
karmasamudayājjanmasamudayo bhavati| sa punareṣa
sarvākārakleśakarmajanmasaṁkleśo bālānāmekasya
dhātoryathābhūtamajñānādadarśanācca pravartate|
sa ca tathā draṣṭavyo yathā
parigaveṣayanna tasya kiṁcinnimittamārambaṇaṁ vā paśyati| sa
yadā na nimittaṁ nārambaṇaṁ vā paśyati tadā bhūtaṁ paśyati|
evamete dharmāstathāgatenābhisaṁbuddhāḥ samatayā samā iti| ya
evamasataśca nimittārambaṇasyādarśanāt sataśca yathābhūtasya
paramārthasatyasya darśanāt
tadubhayoranutkṣepāprakṣepasamatājñānena
sarvadharmasamatābhisaṁbodhaḥ so'sya sarvākārasya
tattvadarśanavibandhasya pratipakṣo veditavyo
yasyodayāditarasyātyantamasaṁgatirasamavadhānaṁ pravartate| sa
khalveṣa dharmakāyaprāptiheturavikalpajñānadarśanabhāvanāmārgo
vistareṇa yathāsūtraṁ prajñāpāramitānusāreṇānugantavyaḥ|
ato
mahāyānadharmaratnādavaivartikabodhisattvagaṇaratnaprabhāvaneti
tadanantaraṁ tadadhikṛtya ślokaḥ|
ye samyak pratividhya
sarvajagato nairātmyakoṭiṁ śivāṁ
taccittaprakṛtiprabhāsvaratayā
kleśāsvabhāvekṣaṇāt|
sarvatrānugatāmanāvṛtadhiyaḥ
paśyanti saṁbuddhatāṁ
tebhyaḥ
sattvaviśuddhyanantaviṣayajñānekṣaṇebhyo namaḥ||13||
anena kiṁ darśitam|
yathāvadyāvadadhyātmajñānadarśanaśuddhitaḥ|
dhīmatāmavivartyānāmanuttaraguṇairgaṇaḥ||14||
anena
samāsato'vaivartikabodhisattvagaṇaratnasya dvābhyāmākārābhyāṁ
yathāvadbhāvikatayā yāvadbhāvikatayā ca
lokottarajñānadarśanaviśuddhito'nuttaraguṇānvitatvamudbhāvitam|
yathāvattajjagacchantadharmatāvagamāt sa ca|
prakṛteḥ pariśuddhatvāt
kleśasyādikṣayekṣaṇāt||15||
tatra yathāvadbhāvikatā
kṛtsnasya pudgaladharmākhyasya jagato yathāvannairātmyakoṭerava
gamādveditavyā| sa cāyamavagamo'tyantādiśāntasvabhāvatayā
pudgaladharmāvināśayogena samāsato dvābhyāṁ kāraṇābhyāmutpadyate|
prakṛtiprabhāsvaratādarśanācca cittasyādikṣayanirodhadarśanācca
tadupakleśasya| tatra yā cittasya prakṛtiprabhāsvaratā yaśca
tadupakleśa ityetad dvayamanāsravai dhātau
kuśalākuśalayościttayorekecaratvād
dvitīyacittānabhisaṁdhānayogena paramaduṣprativedhyam| ata āha|
kṣaṇikuṁ bhagavan kuśalaṁ cittam| na kleśaiḥ saṁkliśyate|
kṣaṇikamakuśalaṁ cittam| na saṁkliṣṭameva taccittaṁ kleśaiḥ| na
bhagavan kleśāstaccittaṁ spṛśanti| kathamatra
bhagavannasparśanadharmi cittaṁ tamaḥkliṣṭaṁ bhavati| asti ca
bhagavannupakleśaḥ| astyupakliṣṭaṁ cittam| atha ca punarbhagavan
prakṛtipariśuddhasya cittasyopakleśārtho duṣprativedhyaḥ| iti
vistareṇa yathāvadbhāvikatāmārabhya duṣpratividhārthanirdeśo
yathāsūtramanugantavyaḥ|
yāvadbhāvikatā
jñeyaparyantagatayā dhiyā|
sarvasattveṣu
sarvajñadharmatāstitvadarśanāt||16||
tatra yāvadbhāvikatā
sarvajñeyavastuparyantagatayā lokottarayā prajñayā
sarvasattveṣvantaśastiryagyonigateṣvapi
tathāgatagarbhāstitvadarśanādveditavyā| tacca darśanaṁ
bodhisattvasya prathamāyāmeva bodhisattvabhūmāvutpadyate
sarvatragāthane dharmadhātuprativedhāt|
ityevaṁ
yo'vabodhastatpratyātmajñānadarśanam|
tacchuddhiramale
dhātāvasaṅgāpratighā tataḥ||17||
ityevamanena prakāreṇa
yathāvadbhāvikatayā ca yāvadbhāvikatayā ca yo
lokottaramārgāvabodhastadāryāṇāṁ pratyātmamananyasādhāraṇaṁ
lokottarajñānadarśanamabhipretam| tacca samāsato dvābhyāṁ
kāraṇābhyāmitaprādeśikajñānadarśanamupanidhāya
suviśuddhirityucyate| katamābhyāṁ dvābhyām|
asaṅgatvādapratihatatvācca| tatra yathāvadbhāvikatayā
sattvadhātuprakṛtiviśuddhaviṣayatvādasaṅgam
yāvadbhāvikatayānantejñeyavastuviṣayatvādapratihatam|
jñānadarśanaśuddhyā
buddhajñānādanuttarāt|
avaivartyādbhavantyāryāḥ
śaraṇaṁ sarvadehinām||18||
itīyaṁ
jñānadarśanaśuddhiravinivartanīyabhūmisamārūḍhānāṁ
bodhisattvānāmanuttarāyāstathāgatajñānadarśanaviśuddherupaniṣadgatatvādanuttarā
veditavyā tadanyebhyo vā dāna śīlādibhyo bodhisattvaguṇebhyo
madyogādavinivartanīyā bodhisattvāḥ śaraṇa bhūtā bhavanti
sarvasattvānāmiti|
śrāvakasaṁgharatnāgrahaṇaṁ
bodhisattvagaṇaratnānantaraṁ tatpūjānarhatvāt| na hi jātu
paṇḍitā bodhisattvaśrāvakaguṇāntarajñā
mahābodhivipulapuṇyajñānasaṁbhārāpūryamāṇajñānakaruṇāmaṇḍalamaprameyasattvadhātugaṇa-saṁtānāvabhāsapratyupasthitamanuttaratathāgatapūrṇacandra
gamanānukūlamārgapratipannaṁ bodhisattvanavacandramutsṛjya
prādeśikajñānaniṣṭhāgatamapi tārārūpavat
svasaṁtānāvabhāsapratyupasthitaṁ śrāvakaṁ namasyanti|
parahitakriyāśayaviśuddheḥ saṁniśrayaguṇenaiva hi
prathamacittotpādiko'pi bodhisattvo
niranukrośamananyapoṣigaṇyamanāsravaśīlasaṁvaraviśuddhiniṣṭhāgatamāryaśrāvakamabhibhavati|
prāgeva tadanyairdaśavaśitādibhirbodhisattvaguṇaiḥ| vakṣyati hi|
yaḥ śīlamātmārthakaraṁ
vibharti
duḥśīlasattveṣu dayāviyukteḥ|
ātmaṁbhariḥ śīladhanapraśuddho
viśuddhaśīlaṁ na tamāhurāryam||
yaḥ śīlamādāya paropajīvyaṁ
karoti tejo'nilavāribhūvat|
kāruṇyamutpādya paraṁ pareṣu
sa śīlavāṁstatpratirūpako'nya
iti||
tatra kenārthena kimadhikṛtya
bhagavatā śaraṇatrayaṁ prajñaptam||
śāstṛśāsanaśiṣyārthairadhikṛtya triyānikān|
kāratrayādhimuktāṁśca
prajñaptaṁ śaraṇatrayam||19||
buddhaḥ śaraṇamagryatvād
dvipadānāmiti śāstṛguṇodbhāvanārthena buddhabhāvāyopagatān
bodhisattvān pudgalān buddhe ca
paramakārakriyādhimuktānadhikṛtya deśitaṁ prajñaptam|
dharmaḥ
śaraṇamagryatvādvirāgāṇāmiti śāstṛḥ śāsana guṇodbhāvanārthena
svayaṁ pratītya gambhīradharmānubodhāyopagatān
pratyekabuddhayānikān pudgalān dharme ca
paramakārakriyādhimuktānadhikṛtya deśitaṁ prajñaptam|
saṁghaḥ
śaraṇamagryatvādgaṇānāmiti śāstuḥ śāsane
supratipannaśiṣyaguṇodbhāvanārthena parataḥ
śravaghoṣasyānugamāyopagatān śrāvakayānikān pudgalān saṁghe ca
paramakārākriyādhimuktānadhikṛtya deśitaṁ prajñaptam| ityanena
samāsatastrividhenārthena ṣaṭ pudgalānadhikṛtya prabhedayo
bhagavatā saṁvṛtipadasthānena
sattvānāmanupūrvanayāvatārārthamimāni trīṇi śaraṇāni deśitāni
prajñaptāni|
tyājyatvān
moṣadharmatvādabhāvāt sabhayatvataḥ|
dharmo dvidhāryasaṁghaśca
nātyantaṁ śaraṇaṁ param||20||
dvividho dharmaḥ|
deśanādharmo'dhigamadharmaśca| tatra deśanādharmaḥ
sūtrādideśanāyā nāmapadavyañjanakāyasaṁgṛhītaḥ| sa ca
mārgābhisamayaparyavasānatvāt kolopama ityuktaḥ| adhigamadharmo
hetuphalabhedena dvividhaḥ| yaduta mārgasatyaṁ nirodhasatyaṁ ca|
yena yadadhigamyata iti kṛtvā| tatra mārgaḥ
saṁskṛtalakṣaṇaparyāpannaḥ| yat saṁskṛtalakṣaṇaparyāpannaṁ tan
mṛṣāmoṣadharmi| yan mṛṣāmoṣadharmi tadasatyam| yadasatyaṁ
tadanityam| yadanityaṁ tadśaraṇam| yaśca tena mārgeṇa
nirodho'dhigataḥ so'pi śrāvakanayena pradīpocchedavat
kleśaduḥkhābhāvamātraprabhāvitaḥ| na cābhāvaḥ śaraṇamaśaraṇaṁ vā
bhavitumarhati|
saṁgha iti traiyānikasya
gaṇasyaitadadhivacanam| sa ca nityaṁ sabhayastathāgataśaraṇagato
niḥsaraṇaparyeṣī śaikṣaḥ sakaraṇīyaḥ pratipannakaścānuttarāyāṁ
samyaksaṁbodhāviti| kathaṁ samayaḥ| yasmādarhatāmapi
kṣīṇapunarbhavānāmaprahīṇatvādvāsaṁnāyāḥ satatasamitaṁ
sarvāsaṁskāreṣu tīvrā bhayasaṁjñā pratyupasthitā bhavati
syādyathāpi nāmotkṣiptāsike vadhakapuruṣe tasmātte'pi
nātyantasukhaniḥsaraṇamadhigatāḥ| na hi śaraṇaṁ śaraṇaṁ
paryeṣate| yathaivā śaraṇāḥ sattvā yena tena bhayena
bhītāstatastato niḥsaraṇaṁ paryeṣante tadvadarhatāmapyasti
tadbhayaṁ yataste bhayādbhītāstathāgatameva śaraṇamupagacchanti|
yaścaivaṁ sabhayatvāccharaṇamupagacchatyavaśyaṁ bhayānniḥsaraṇaṁ
sa paryeṣyate| niḥsaraṇaparyeṣitvācca
bhayanidānaprahāṇamadhikṛtya śaikṣo bhavati sakaraṇīyaḥ|
śaikṣatvāt pratipannako bhavatyabhayamāryabhasthānamanuprāptuṁ
yadutānuttarāṁ samyaksaṁbodhim| tasmātso'pi
tadaṅgaśaraṇatvānnātyantaṁ śaraṇam| evamime dve śaraṇe
paryantakāle śaraṇe ityucyete|
jagaccharaṇamekatra buddhatvaṁ
pāramārthikam|
munerdharmaśarīratvāt
tanniṣṭhatvādgaṇasya ca||21||
anena tu pūrvoktena
vidhinānutpādānirodhaprabhāvitasya
munervyavadānasatyadvayavirāgadharmakāyatvād
dharmakāyaviśuddhiniṣṭhādhigamaparyavasānatvācca traiyānikasya
gaṇasya pāramārthikamevātrāṇe'śaraṇe
loke'parāntakoṭisamamakṣayaśaraṇaṁ nityaśaraṇaṁ dhruvaśaraṇaṁ
yaduta tathāgatā arhantaḥ samyaksaṁbuddhāḥ| eva ca
nityadhruvaśivaśāśvataikaśaraṇanirdeśo
vistareṇāryaśrīmālāsūtrānusāreṇānugantavyaḥ|
ratnāni durlabhotpādāna
nirmalatvāt prabhāvataḥ|
lokālaṁkārabhūtatvādagratvān
nirvikārataḥ||22||
samāsataḥ ṣaḍvidhena
ratnasādharmyeṇaitāni buddhadharmasaṁghākhyāni trīṇi
ratnānyucyante| yaduta durlabhotpādabhāvasādharmyeṇa bahubhirapi
kalpaparivarteranavāptakuśalamūlānāṁ tatsamavadhānāpratilambhāt|
vaimalyasādharmyeṇa sarvācāramalavigatatvāt| prabhāvasādharmyeṇa
ṣaḍabhijñādyacintyaprabhāvaguṇayogāt| lokālaṁkārasādharmyeṇa
sarvajagadāśayaśobhānimittatvāt|
ratnaprativarṇikāgryasādharmyeṇa lokottaratvāt|
stutinindādyavikārasādharmyeṇāsaṁskṛtasvabhāvatvāditi|
ratnatrayanirdeśānantaraṁ
yasmin satyeva laukikalokottaraviṁśuddhiyoniratnatrayamutpadyate
tadadhikṛtya ślokaḥ|
samalā tathatātha nirmalā
vimalāḥ buddhaguṇā jinakriyā|
viṣayaḥ paramārthadarśināṁ
śubharatnatrayasargako yataḥ||23||
anena kiṁ paridīpitam|
gotraṁ ratnatrayasyāsya
viṣayaḥ sarvadarśinām|
caturvidhaḥ sa
cācintyaścaturbhiḥ kāraṇaiḥ kramāt||24||
tatra samalā tathatā yo
dhāturavinirmuktakleśakośastathāgatagarbha ityucyate| nirmalā
tathatā sa eva buddhabhūmāvāśrayaparivṛttilakṣaṇo
yastathāgatadharmakāye ityucyate| vimalabuddhaguṇā ye
tasminnevāśrayaparivṛttilakṣaṇe tathāgatadharmakāye lokottarā
daśabalādayo buddhadharmāḥ| jinakriyā teṣāmeva daśabalādīnāṁ
buddhadharmāṇāṁ pratisvamanuttaraṁ karma
yadaniṣṭhitamaviratamapratipraśrabdhaṁ
bodhisattvavyākaraṇakathāṁ nopacchinatti| tāni punarimāni
catvāri sthānāni yathāsaṁkhyameva caturbhiḥ kāraṇairacintyatvāt
sarvajñaviṣayā ityucyante| katamaiścaturbhiḥ|
śuddhyupakliṣṭatāyogāt
niḥsaṁkleśaviśuddhitaḥ|
avinirbhāgadharmatvādanābhogāvikalpataḥ||25||
tatra samalā tathatā
yugapadekakālaṁ viśuddhā ca saṁkliṣṭā cetyacintyametat sthānaṁ
gambhīradharmanayādhimuktānāmapi
pratyekabuddhānāmagocaraviṣatvāt| yata āha| dvāvimau devi
dharmau duṣprativedhyau| prakṛtipariśuddhicittaṁ
duṣprativedhyam| tasyaiva cittasyopakliṣṭatā duṣprativedhyā|
anayordevi dharmayoḥ śrotā tvaṁ vā bhaverathavā
mahādharmasamanvāgatā bodhisattvāḥ| śeṣāṇāṁ devi
sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṁ tathāgataśraddhāgamanīyā vevaito
dharmāviti|
tatra nirmalā tathatā
pūrvamalāsaṁkliṣṭā paścādviśuddhetyacintyametat sthānam| yat
āha| prakṛtiprabhāsvaraṁ cittam| tattathaiva jñānam| tata
ucyate| ekakṣaṇalakṣaṇasamāyuktayā prajñayā
samyaksaṁbodhirabhisaṁbuddheti|
tatra vimalā buddhaguṇāḥ
paurvāparyeṇaikāntasaṁkliṣṭāyāmapi
pṛthagjanabhūmāvavinirbhāgadharmatayā nirviśiṣṭā vidyanta
ityacintyametat sthānam| yat āha|
na sa kaścitsattvaḥ
sattvanikāye saṁvidyate yatra tathāgatajñānaṁ na
sakalamanupraviṣṭam| api tu saṁjñāgrāhatastathāgatajñānaṁ na
prajñāyate| saṁjñāgrāhavigamāt punaḥ sarvajñajñānaṁ
svayaṁbhūjñānamasaṅgataḥ prabhavati| tadyathāpi nāma bho
jinaputra trisāhasramahāsahasralokadhātupramāṇaṁ mahāpustaṁ
bhavet| tasmin khalu punarmahāpuste
trisāhasramahāsāhasralokadhātuḥ sakalasamāpta ālikhito bhavet|
mahāpṛthivīpramāṇena mahāpṛthivī| dvisāhasralokadhātupramāṇena
dvisāhasralokadhātuḥ| sāhasralokadhātupramāṇena
sāhasralokadhātuḥ| cāturdvīpikapramāṇena cāturdvīpikāḥ|
mahāsamudrapramāṇena mahāsamudrāḥ| jambūdvīpapramāṇena
jambūdvīpāḥ| pūrvavidehadvīpapramāṇena pūrvavidehadvīpāḥ|
godāvarīdvīpapramāṇena godāvarīdvīpāḥ|
uttarakurudvīpapramāṇenottarakurudvīpāḥ| sūmerupramāṇena
sumarevaḥ| bhūmyavacaradevavimānapramāṇena
bhūmyavacaradevavimānāni| kāmāvacaradevavimānapramāṇena
kāmāvacaradevavimānāni| rūpāvacaradevavimānapramāṇena
rūpāvacaradevavimānāni| tacca mahāpustaṁ
trisāhasramahāsāhasralokadhātvāyāmavistarapramāṇaṁ bhavet|
tatkhālu punarmahāpustamekasmin paramāṇurajasi prakṣiptaṁ
bhavet| yathā caikaparamāṇurajasi tanmahāpustaṁ prakṣiptaṁ
bhavet tathānyeṣu sarvaparamāṇurajaḥsu tatpramāṇānyeva
mahāpustānyabhyantarapraviṣṭāni bhaveyuḥ| atha kaścideva puruṣa
utpadyate paṇḍito nipuṇo vyakto medhāvī tatropagamikayā
mīmāṁsayā samanvāgataḥ divyaṁ cāsya cakṣuḥ samantapariśuddhaṁ
prabhāsvaraṁ bhavet| sa divyena cakṣuṣā vyavalokayati| idaṁ
mahāpustamevaṁbhūtamihaiva parītte paramāṇurajasyanitiṣṭhataṁ|
na kasyacidapi sattvasyopakāritbhūtaṁ bhavati| tasyaivaṁ syāt|
yannvahaṁ mahāvīryabalasthāmnā etatparamāṇurajo bhittvā
etanmahāpustaṁ sarvajagadupajīvyaṁ kuryām| sa
mahāvīryabalasthāma saṁjanayitvā sūkṣmeṇa vajreṇa
tatparamāṇurajo bhittvā yathābhiprāyaṁ tanmahāpustaṁ
sarvajagadupajīvyaṁ kuryāt| yathā caikasmāt tathāśeṣebhyaḥ
paramāṇubhyastathaiva kuryāt| evameva bho jinaputra
tathāgatajñānamapramāṇajñānaṁ sarvasattvopajīvyajñānaṁ
sarvasattvacittasaṁtāneṣu sakalamanupraviṣṭam| sarvāṇi ca tāni
sattvacittasaṁtānānyapi tathāgatajñānapramāṇāni| atha ca punaḥ
saṁjñāgrāhavinivaddhā bālā na jānanti na prajānanti nānubhavanti
na sākṣātkurvanti tathāgatajñānam| tatastathāgato'saṅgeṇa
tathāgatajñānena sarvadharmadhātusattvabhavanāni
vyavalokyācāryasaṁjñī bhavati| aho bata ime sattvā yathāvat
tathāgatajñānaṁ na prajānanti| tathāgatajñānānupraviṣṭāśca|
yannvahameṣā sattvānāmāryeṇa mārgopadeśena
sarvasaṁjñākṛtabandhanāpanayanaṁ kuryā yathā
svayamevāryamārgabalādhānena mahatīṁ saṁjñāgranthiṁ vinivartya
tathāgatajñānaṁ pratyabhijānīran| tathāgatasamatāṁ
cānuprāpnuyaḥ| te tathāgatamārgopadeśena
sarvasaṁjñākṛtabandhanāni vyapanayanti| apanīteṣu ca
sarvasaṁjñākṛtabandhaneṣu tat tathāgatajñānama pramāṇaṁ bhavati
sarvajagadupajīvyamiti|
tatra jinakriyā
yugapatsarvatra sarvakālamanābhogenāvikalpato yathāśayeṣu
yathāvainayikeṣu sattveṣvakṣūṇamanuguṇaṁ pravartata
ityacintyametat sthānam| yata āha|
saṁkṣepamātrakeṇāvatāraṇārthaṁ sattvānāmapramāṇamapi
tathāgatakarma pramāṇato nirdiṣṭam| api tu kulaputra
yattathāgatasya bhūtaṁ tathāgatakarma
tadapramāṇamacintyamavijñeyaṁ sarvalokena| anudāharaṇamakṣaraiḥ|
duḥsaṁpādaṁ parebhyaḥ| adhiṣṭhitaṁ sarvabuddhakṣetreṣu|
samatānugataṁ sarvabuddhaiḥ| samatikrāntaṁ sarvābhogakriyābhyaḥ|
nirvikalpamākāśasamatayā| nirnītākāraṇaṁ dharmadhātukriyayā| iti
vistareṇa yāvadviśuddhavaiḍūryamaṇiduṣṭāntaṁ kṛtvā nirdiśati|
tadanena kulaputra paryāyeṇaivaṁ veditavyamacintyaṁ
tathāgatakarma samatānugataṁ ca sarvato'navadyaṁ ca
triratnavaṁśanupacchettṛ ca| yatrācintye tathāgatakarmaṇi
pratiṣṭhitastathāgata ākāśasvabhāvatāṁ ca kāyasya na vijahāti
sarvabuddhakṣetreṣu ca darśanaṁ dadāti| anabhilāpyadharmatāṁ ca
vāco na vijahāti yathārutavijñaptyā ca sattvebhyo dharmaṁ
deśayati| sarvacittārambaṇavigataśca
sarvasattvacittacaritāśayāṁśca prajānātiti|
bodhyaṁ bodhistadaṅgāni
bodhaneti yathākramam|
heturekaṁ padaṁ trīṇi
pratyayastadviśuddhaye||26||
eṣāṁ khalvapi
caturṇāmarthapadānāṁ sarvajñeyasaṁgrahamupādāya prathamaṁ
boddhavyapadaṁ draṣṭavyam| tadanubodho bodhiriti dvitīyaṁ
bodhipadam| bodheraṅgabhūtā buddhaguṇā iti tritīyaṁ
bodhyaṅgapadam| bodhyaṅgaireva bodhanaṁ pareṣāmiti caturtha
bodhanāpadam| itīmāni catvāri padānyadhikṛtya
hetupratyayabhāvena ratnatrayagotravyavasthānaṁ veditavyam|
tatraiṣāṁ caturṇāṁ padānāṁ
prathamaṁ lokottaradharmavijatvāt
pratyātmayoniśomanasikārasaṁniśrayeṇa tadviśuddhimupādāya
triratnotpattiheturanugantavyaḥ| ityevamekaṁ padaṁ hetuḥ| kathaṁ
trīṇi pratyayaḥ| tathāgato'nuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbudhya
daśabalādibhirbuddhadharmerdvātriśadākāraṁ tathāgatakarma kurvan
parato ghoṣasaṁniśrayeṇa tadviśuddhimupādāya
triratnotpattipratyayo'nugantavyaḥ| ityevaṁ trīṇi pratyayaḥ|
ataḥ parameṣāmeva caturṇā padānāmanupūrvamavaśiṣṭena granthena
vistaravibhāganirdeśo veditavyaḥ|
tatra samalāṁ
tathatāmadhikṛtya yaduktaṁ sarvasattvāstathāgatagarbhā iti tat
kenārthena|
buddhajñānāntargamāt
sattvarāśe-
stannairmalyasyādvayatvāt
prakṛtyā|
bauddhe gotre
tatphalasyopacārā-
duktāḥ sarve dehino
buddhagarbhāḥ||27||
saṁbuddhakāyaspharaṇāt
tathatāvyatibhedataḥ|
gotrataśca sadā sarve
buddhagarbhāḥ śarīriṇaḥ||28||
samāsatastrividhenārthena sadā
sarvasattvāstathāgatagarbhā ityuktaṁ bhagavatā| yaduta
sarvasattveṣu tathāgatadharmakāyaparispharaṇārthena
tathāgatatathatāvyatibhedārthena tathāgatagotrasaṁbhavārthena
ca| eṣāṁ punastrayāṇāmarthapadānāmutaratra
tathāgatagarbhasūtrānusāreṇa nirdeśo bhaviṣyati| pūrvataraṁ tu
yenārthena sarvatrāviśeṣeṇa pravacane sarvākāraṁ tadarthasūcanaṁ
bhavati tadapyādhikṛtya nirdekṣyāmi| uddānam|
svabhāvahetvo phalakarmayoga-
vṛttiṣvavasthāsvatha
sarvagatve|
sadāvikāritvaguṇeṣvabhede
jñeyo'rthasaṁdhiḥ
paramārthadhāto||29||
samāsato
daśavidhamarthamabhisaṁdhāya paramatattvajñānāviṣayasya
tathāgatadhātorvyavasthānamanugantavyam| daśavidho'rthaḥ
katamaḥ| tadyathā svabhāvārtho hetvarthaḥ phalārthaḥ karmārtho
yogārtho vṛtyartho'vasthāprabhedārthaḥ
sarvatragārtho'vikārārtho'bhedārthaśca| tatra svabhāvarthaṁ
hetvartha cārabhya ślokaḥ|
sadā prakṛtyasaṁkliṣṭaḥ
śuddharatnāmvarāmbuvat|
dharmādhimuktyadhiprajñāsamādhikaruṇānvayaḥ||30||
tatra pūrveṇaṁ ślokārthena kiṁ
darśayati|
prabhāvānanyathābhāvasnigdhabhāvasvabhāvataḥ|
cintāmaṇinabhovāriguṇasādharmyameṣu hi||31||
ya ete trayo'tra pūrvamuddiṣṭā
eṣu triṣu yathāsaṁkhyameva svalakṣaṇaṁ sāmānyalakṣaṇaṁ cārabhya
tathāgatadhātościntāmaṇinabhovāriviśuddhiguṇasādharmyaṁ
veditavyam| tatra tathāgatadharmakāye
tāvaccintitārthasamuddhayādi prabhāvasvabhāvatāṁ
svalakṣaṇamārabhya cintāmaṇiratnasādharmyaṁ veditavyam|
tathatāyāmananyathābhāvasvabhāvatāṁ
svalakṣaṇamārabhyākāśasādharmyaṁ veditavyam| tathāgatagotre
sattvakaruṇāsnigdhasvabhāvatāṁ svalakṣaṇamārabhya vārisādharmya
veditavyam| sarveṣāṁ cātra sadātyantaprakṛtyanupakliṣṭatāṁ
prakṛtipariśuddhiṁ sāmānyalakṣaṇāmārabhya tadeva
cintāmaṇinabhovāriviśuddhiguṇasādharmyaṁ veditavyam|
tatra pareṇa ślokārdhena kiṁ
darśitam|
caturdhāvaraṇaṁ
dharmapratibho'pyātmadarśanam|
saṁsāraduḥkhabhīrūtvaṁ
sattvārthaṁ nirapekṣatā||32||
icchantikānāṁ tīrthyānāṁ
śrāvakāṇāṁ svayaṁbhuvām|
adhimuktyātayo dharmāścatvāraḥ
śuddhihetavaḥ||33||
samāsata ime trividhāḥ sattvāḥ
sattvarāśau saṁvidyante| bhavābhilāṣiṇo
vibhavābhilāṣiṇastadubhayānabhilāṣiṇaśca| tatra bhavābhilāṣiṇo
dvividhā veditavyāḥ| mokṣamārgapratihatāśa aparinirvāṇagotrakāḥ
sattvā ye saṁsāramevecchanti na nirvāṇaṁ
tanniyatipatitāścehadhārmikā eva| tadekatyā
mahāyānadharmavidviṣo yānadhikṛtyataduktaṁ bhagavatā| nāhaṁ
teṣāṁ śāstā na te mama śrāvakāḥ | tānahaṁ śāriputra
tamasastamo'ntaramandhakārān mahāndhakāragāminastamobhūyiṣṭhā
iti vadāmi|
tatra vibhavābhilāṣiṇo
dvividhāḥ| anupāyapatitā upāyapatitāśca| tatrānupāyapatitāḥ api
trividhāḥ| itobāhyā
bahunānāprakārāścakaparibrājakanigranthiputraprabhṛtayo'nyatīrthyāḥ|
ihadhārmikāśca tatsabhāgacaritā eva śrāddhā api
durgṛhītagrāhiṇaḥ| te ca punaḥ katame| yaduta pudgaladṛṣṭayaśca
paramārthānadhimuktā yān prati bhagavatā śūnyatānadhimukto
nirviśiṣṭo bhavati tīrthikairityuktam|
śūnyatādṛṣṭayaścābhimānikā yeṣāmiha tadvimokṣamukhe'pi
śūnyatāyāṁ mādyamānānāṁ śūnyataiva dṛṣṭirbhavati yānadhikṛtyāha|
varaṁ khalu kāśyapa sumerumātrā pudgaladṛṣṭirna
tvevābhimānikasya śūnyatādṛṣṭiriti| tatropāyapatitā api
dvividhāḥ| śrāvakayānīyāśca samyaktvaniyāmamavakrāntāḥ
pratyekabuddhayānīyāśca|
tadubhayānābhilāṣiṇaḥ
punarmahāyānasaṁprasthitāḥ paramatīkṣṇendriyāḥ sattvā ye nāpi
saṁsāramicchanti yathecchantikā nānupāyapatitāstīrthikādivan
nāpyupāyapatitāḥ śrāvakapratyekabuddhavat| api tu
saṁsāranirvāṇasamatāpatti mārgapratipannāste
bhavantyapratiṣṭhitanirvāṇāśayā nirupakliṣṭasaṁsāragataprayogā
dṛḍhakaruṇādhyāśayapratiṣṭhitamūlapariśuddhā iti|
tatra ye sattvā bhavābhilāṣiṇa
icchantikāstanniyatipatitā ihadhārmikā evocyante
mithyātvaniyataḥ sattvarāśiriti| ye
vibhavābhilāṣiṇo'pyanupāyapatitā ucyante'niyataḥ sattvarāśiriti|
ye vibhavābhilāṣiṇa upāyapatitāstadubhayānabhilāṣiṇaśca
samatāptimārgapratipannāsta ucyatte samyaktvaniyataḥ
sattvarāśiriti| tatra mahāyānasaṁprasthitān
sattvānanāvaraṇagāminaḥ sthāpayitvā ya ito'nye sattvāstadyathā|
icchantikāstīrthyāḥ śrāvakāḥ pratyekabuddhāśca| teṣāmimāni
catvāryāvaraṇāni
tathāgatadhātoranadhigamāyāsākṣātkriyāyaisaṁvartante| katamāni
ca catvāri| tadyathā mahāyānadharmapratigha icchantikānāmāvaraṇa
yasya pratipakṣo mahāyānadharmādhimuktibhāvanā bodhisattvānām|
dharmeṣvātmadarśanamanyatīrthānāmāvaraṇaṁ yasya pratipakṣaḥ
prajñāpāramitābhāvanā bodhisattvānām| saṁsāre duḥkhasaṁjñā
duḥkhabhīrutva śrāvakayānikānāmavaraṇaṁ yasya pratipakṣo
gaganagañjādisamādhibhāvanā bodhisattvānām| sattvārthavimukhatā
sattvārthanirapekṣatā pratyekabuddhayānikānāmāvaraṇaṁ yasya
pratipakṣo mahākaruṇābhāvanā bodhisattvānāmiti|
etaccaturvidhamāvaraṇameṣāṁ
caturvidhānāṁ sattvānāṁ yasya
pratipakṣānimāṁścaturo'dhimuktyādīn bhāvayitvā bodhisattvā
niruttarārthadharmakāyaviśuddhiparamatāmadhigacchantyebhiśca
viśuddhisamudāgamakāraṇaiścaturbhiranugatā dharmarājaputrā
bhavanti tathāgatakule| kathamiti|
bījaṁ yeṣāmagrayānādhimukti-
rmātā prajñā
buddhadharmaprasūtyai|
garbhasthānaṁ dhyānasaukhyaṁ
kṛpoktā
dhātrī putrāste'nujātā
munīnām||34||
tatra phalārtha karmārtha
cārabhya ślokaḥ|
śubhātmasukhanityatvaguṇapāramitā phalam|
duḥkhanirvicchamaprāpticchandapranidhikarmakaḥ||35||
tatra pūrveṇa ślokārdhena kiṁ
darśitam|
phalameṣāṁ samāsena dharmakāye
viparyayāt|
caturvidhaviparyāsapratipakṣaprabhāvitam||36||
ya ete'dhimuktyādayaścatvāro
dharmāstathāgatadhātorviśuddhihetava eṣāṁ yathāsaṁkhyameva
samāsataścaturvidhaviparyāsaviparyayapratipakṣeṇa caturākārā
tathāgatadharmakāyaguṇapāramitā phalaṁ draṣṭavyam| tatra yā
rūpādike vastunyanitye nityamiti saṁjñā| duḥkhe sukhamiti|
anātmanyātmeti| aśubhe śubhamiti saṁjñā| ayamucyate caturvidho
viparyāsaḥ| etadviparyayeṇa caturvidha evāviparyāso veditavyaḥ|
katamaścaturvidhaḥ| yā tasminneva rūpādike vastunyanityasaṁjñā|
duḥkhasaṁjñā| anātmasaṁjñā| aśubhasaṁjñā| ayamucyate
caturvidhaviparyāsaviparyayaḥ| sa khalveṣa nityādilakṣaṇaṁ
tathāgatadharmakāyamadhikṛtyeha viparyāso'bhipreto yasya
pratipakṣeṇa caturākārā tathāgatadharmakāyaguṇapāramitā
vyavasthāpitā| tadyathā nityapāramitā sukhapāramitātmapāramitā
subhapāramiteti| eṣa ca grantho vistareṇa
yathāsūtramanugantavyaḥ| viparyastā bhagavan sattvā upātteṣu
pañcasūpādānaskandheṣu| te bhavantyanitye nityasaṁjñinaḥ| duḥkhe
sukhasaṁjñinaḥ| anātmanyātmasaṁjñinaḥ| aśubhe subhasaṁjñinaḥ|
sarvaśrāvakapratyekabuddhā api bhagavan śūnyatājñānenādṛṣṭapūrve
sarvajñajñānaviṣaye tathāgatadharmakāye viparyastāḥ| ye bhagavan
sattvāḥ syurbhagavataḥ putrā aurasā nityasaṁjñina ātmasaṁjñinaḥ
sukhasaṁjñinaḥ śubhasaṁjñinaste bhagavan sattvāḥ
syuraviparyastāḥ| syuste bhagavan samyagdarśinaḥ| tat
kasmāddhetoḥ| tathāgatadharmakāya eva bhagavan nityapāramitā
sukhapāramitā ātmapāramitā śubhapāramitā| ye bhagavan
sattvāstathāgatadharmakāyamevaṁ paśyanti te samyak paśyanti| ye
samyaka paśyanti te bhagavataḥ putrā aurasā iti vistaraḥ|
āsāṁ punaścatasṛṇāṁ
tathāgatadharmakāyaguṇapāramitāyāṁ hetvānupūrvyā pratilomakramo
veditavyaḥ| tatra
mahāyānadharmapratihatānāmicchantikānāmaśucisaṁsārābhirativiparyayeṇa
bodhisattvānāṁ mahāyānadharmādhimuktibhāvanāyāḥ
śubhapāramitādhigamaḥ phalaṁ draṣṭavyam|
pañcasūpādānaskandheṣvātmadarśināmanyatīrthyānāmasadātmagrahābhirativiparyayeṇa
prajñāpāramitābhāvanāyāḥ paramātmapāramitādhigamaḥ phalaṁ
draṣṭavyam| sarve hyanyatīrthyā rūpādikamatatsvabhāvaṁ
vastvātmetyupagatāḥ| taccaiṣāṁ vastu yathāgrahamātmalakṣaṇena
visaṁvāditvāt sarvakālamanātmā| tathāgataḥ
punaryathābhūtajñānena sarvadharmanairātmyaparapā
ramabhiprāptaḥ| taccāsya nairātmyamanātmalakṣaṇena
yathādarśanamavisaṁvāditvāt sarvakālamātmābhipreto
nairātmyaṁmevātmani kṛtvā| yathoktaṁ sthito'sthānayogeneti|
saṁsāraduḥkhabhīrūṇāṁ śrāvakayānikānāṁ
saṁsāraduḥkhopaśamamātrābhirativiparyayeṇa
gaganagañjādisamādhibhavanāyāḥ
sarvalaukikalokottarasukhapāramitādhigamaḥ phalaṁ draṣṭavyam|
sattvārthanirapekṣāṇāṁ
pratyekabuddhayānīyānāyamasaṁsargavihārābhirativiṣaparyayeṇa
mahākaruṇābhāvanāyāḥ satatasamitamā saṁsārāt
sattvārthaphaligodhapariśuddhatvān nityapāramitādhigamaḥ phalaṁ
draṣṭavyam| ityetāsāṁ
catasṛṇāmadhimuktiprajñāsamādhikaruṇābhāvanānāṁ yathāsaṁkhyameva
caturākāraṁ tathāgatadharmakāye
śubhātmasukhanityatvaguṇāpāramitākhyaṁ phalaṁ nirvartyate
bodhisattvānām| ābhiśca tathāgato dharmadhātuparama
ākāśadhātuparyavasāno'parāntakoṭīniṣṭha ityucyate|
mahāyānaparamadharmādhimuktibhāvanāyā hi
tathāgato'tyantaśubhadharmadhātuparamatādhigamāddharmadhātuparamaḥ
saṁvṛttaḥ|
prajñāpāramitābhāvanayākāśopamasattvabhājanalokanairātmyaniṣṭhāgamanād
gaganagañjādisamādhibhāvanayā ca sarvatra
paramadharmeśvaryavibhutvasaṁdarśanādākāśadhātuparyavasānaḥ|
mahākaruṇābhāvanayā
sarvasattveṣvaparyantakālakāruṇikatāmupādāyāparāntakoṭiniṣṭha
iti|
āsāṁ punaścatasṛṇāṁ
tathāgatadharmakāyaguṇapāramitānāmadhigamāyānāsravadhātusthitānāmapyarhatāṁ
pratyekabuddhānāṁ vaśitāprāptānāṁ ca bodhisattvānāmime catvāraḥ
paripanthā bhavanti| tadyathā pratyayalakṣaṇaṁ hetulakṣaṇaṁ
saṁbhavalakṣaṇaṁ vibhavalakṣaṇamiti| tatra
pratyayalakṣaṇamavidyāvāsabhūmiravidyeva saṁskārāṇām|
hetulakṣaṇamavidyāvāsabhūmipratyayameva saṁskāravadanāsravaṁ
karma| saṁbhavalakṣaṇamavidyāvāsabhūmipratyayānāsravakarmahetukī
ca trividhā manomayātmabhāvanirvṛttiścaturupādānapratyayā
sāsravakarmahetukīva tribhavābhinirvṛttiḥ| vibhavalakṣaṇaṁ
trividhamanomayātmabhāvanirvṛttipratyayā jātipratyayamiva
jarāmaraṇamacintyā pāriṇāmikī cyutiriti|
tatra
sarvopakleśasaṁniśrayabhūtāyā
avidyāvāsabhūmeraprahīṇātvādarhantaḥ pratyekabuddhā
vaśitāprāptāśca bodhisattvāḥ
sarvakleśamaladaurgandhyavāsanāpakarṣaparyantaśubhapāramitāṁ
nādhigacchanti| tāmeva cāvi dyāvāsabhūmiṁ pratītya
sūkṣmanimittaprapañcasamudācārayogādatyantamanabhisaṁskāramātmapāramitāṁ
nādhigacchanti| tāṁ cāvidyāvāsabhūmimavidyāvāsabhūmipratyayaṁ ca
sūkṣmanimittaprapañcasamudācārasamutthāpitamanāsravaṁ karma
pratītya manomayaskandhasamudayāt
tannirodhamatyantasukhapāramitāṁ nādhigacchanti| yāvacca
nirayaśeṣakleśakarmajanmasaṁkleśanirodhasamudbhūtaṁ
tathāgatadhātuṁ na sākṣātkurvanti tāvadacintyapāriṇāmikyāścyu
teravigamādatyantānanyathābhāvāṁ nityapāramitāṁ nādhigacchanti|
tatra kleśasaṁkleśavadavidyāvāsabhūmiḥ|
karmasaṁkleśavadanāsravakarmābhisaṁskāraḥ| janmasaṁkleśavat
trividhā manomayātmabhāvanirvṛttiracintyapāriṇāmikī ca
cyutiriti|
eṣa ca grantho vistareṇa
yathāsūtramanugantavyaḥ| syādyathāpi nāma
bhagavannupādānapratyayāḥ sāsravakarmahetukāstrayo bhavāḥ
saṁbhavanti| evameva bhagavannavidyāvāsabhūmipratyayā
anāsravakarmahetukā arhatāṁ pratyekabuddhānāṁ vaśitāprāptānāṁ ca
bodhisattvānāṁ manomayāstrayaḥ kāyāḥ saṁbhavanti| āsu bhagavan
tisṛṣu bhūmipveṣāṁ trayāṇāṁ manomayānāṁ kāyānāṁ
saṁbhavāyānāsravasya ca karmaṇo'bhinirvṛttaye
pratyayobhavatyavidyāvāsabhūmiriti vistaraḥ| yata eteṣu triṣu
manomayeṣvarhatpratyekabuddhabodhisattvakāyeṣu
subhātmasukhanityatvaguṇapāramitā na saṁvidyante tasmāt
tathāgatadharmakāya eva nityapāramitā sukhapāramitātmapāramitā
śubhapāramitetyukatam|
sa hi
prakṛtiśuddhatvādvāsanāpagamācchuciḥ
paramātmātmanairātmyaprapañcakṣayaśāntitaḥ||37||
sukho
manomayaskandhataddhetuvinivṛttitaḥ|
nityaḥ
saṁsāranirvāṇasamatāprativedhataḥ||38||
samasato dvābhyāṁ kāraṇābhyāṁ
tathāgatadharmakāye śubhapāramitā veditavyā| prakṛtipariśuddhyā
sāmānyalakṣaṇena| vaimalyapariśuddhyā viśeṣalakṣaṇena| dvābhyāṁ
kāraṇābhyāmātmapāramitā veditavyā| tīrthikāntavivarjanatayā
cātmaprapañcavigamācchrāvakāntavivarjanatayā ca
nairātmyaprapañcavigamāt| dvābhyāṁ kāraṇābhyāṁ sukhapāramitāṁ
veditavyā| sarvākāraduḥkhasamudayaprahāṇataśca
vāsanānusaṁdhisamudghātāt
sarvākāraduḥkhanirodhasākṣātkaraṇataśca
manomayaskandhanirodhasākṣātkāraṇāt| dvābhyāṁ kāraṇābhyāṁ
nityapāramitā veditavyā| anityasaṁsārānapakarṣaṇāta ścocchedāntā
patanān nityanirvāṇasamāropaṇataśca śāśvatāntāpatanāt|
yathoktam| anītyāḥ saṁskārā iti ced bhagavan paśyeta sāsya
syāducchedadṛṣṭiḥ| sāsya syānna samyagdṛṣṭiḥ| nityaṁ nirvāṇamiti
ced bhagavan paśyeta sāsya syācchāśvatadṛṣṭiḥ| sāsya syānna
samyagdṛṣṭiriti|
tadanena
dharmadhātunayamukhena paramārthataḥ saṁsāra eva
nirvāṇamityuktam|
ubhayathāvikalpanāpratiṣṭhitanirvāṇasākṣātkaraṇataḥ| api khalu
dvābhyāṁ kāraṇābhyāmaviśeṣeṇa
sarvasattvānāmāsannadūrībhāvavigamādapratiṣṭhitapadaprāptimātraparidīpanā
bhavati| katamābhyāṁ dvābhyām| iha bodhisattvo'viśeṣeṇa
sarvasattvānāṁ nāsannībhavati prajñayāśeṣatṛṣṇānuśayaprahāṇāt|
na dūrībhavati mahākaruṇayā tadaparityāgāditi|
ayamupāyo'pratiṣṭhitasvabhāvāyāḥ samyaksaṁbodheranuprāptaye|
prajñayā hi bodhisattvo'śeṣatṛṣṇānuśayaprahāṇādātmahitāya
nirvāṇagatādhyāśayaḥ saṁsāre na pratiṣṭhate'parinirvāṇagotravat|
mahākaruṇayā duḥkhitasattvāparityāgāt parihītāya
saṁsāragataprayogo nirvāṇe na pratiṣṭhate śamaikayānagotravat|
evamidaṁ dharmadvayamanuttarāyā bodhermūlaṁ pratiṣṭhānamiti|
chittvā snehaṁ
prajñayātmanyaśeṣaṁ
sattvasnehān naiti śāntiṁ
kṛpāvān|
niḥśrityaivaṁ dhīkṛpe
bodhyupāyau
nopaityāryaḥ saṁvṛtiṁ nirvṛtiṁ
vā||39||
tatra purvādhikṛtaṁ
karmārthamārabhya pareṇa ślokārdhena kiṁ darśitam|
buddhadhātuḥ sacenna
syānnirvidduḥkhe'pi no bhavet|
necchā na prārthanā nāpi
prāṇidhirnivṛtau bhavet||40||
tathā coktam|
tathāgatagarbhaścedbhagavanna syānna syādduḥkhe'pi nirvinna
nirvāṇa icchā vā prārthanā vā praṇidhirveti| tatra samāsato
buddhadhātuviśuddhigotraṁ mithyātvaniyatānāmapi sattvānāṁ
dvividhakāryapratyupasthāpanaṁ bhavati| saṁsāre ca
duḥkhadoṣadarśananiḥśrayeṇa nirvidamutpādayati| nirvāṇe
sukhanuśaṁsadarśananiḥśrayeṇa cchandaṁ janayati| icchāṁ
prārthanāṁ praṇidhimiti| icchābhilaṣitārthaprāptāvasaṁkocaḥ|
prārthanābhilaṣitārthaprāptyupāyaparimārgaṇā|
praṇidhiryābhilaṣitārthe cetanā cittābhisaṁskāraḥ|
bhavanirvāṇatadduḥkhasukhadoṣaguṇekṣaṇam|
gotre sati
bhavatyetadagotrāṇāṁ na vidyate||41||
yadapi tat saṁsāre ca
duḥkhadoṣadarśanaṁ bhavati nirvāṇe ca
sukhānuśaṁsadarśanametadapi śuklāṁśasya pudgalasya gotre sati
bhavati nāhetukaṁ nāpratyayamiti| yadi hi tadgotramantareṇa
syādahetukamapratyayaṁ pāpasamucchedayogena
tadicchāntikānāmapyaparinirvāṇagotrāṇāṁ syāt| na ca bhavati
tāvadyāvadāgantukamalaviśuddhigotraṁ
trayāṇāmanyatamadharmādhimuktiṁ na sa mudānayati
satpuruṣasaṁsargādicatuḥśuklasamavadhānayogena|
yatra hyāha| tatra
paścādantaśo mithyātvaniyatasaṁtānānāmapi sattvānāṁ kāyeṣu
tathāgatasūryamaṇḍalaraśmayo nipatanti anāgatahetusaṁjananatayā
saṁvardhayanti ca kuśalairdharmeriti|
yatpunaridamuktamicchantiko'tyantamaparinirvāṇadharmeti tan
mahāyānadharmapratigha icchantikatve heturiti
mahāyānadharmapratighanivartanārthamuktaṁ kālāntarābhiprāyeṇa|
na khalu
kaścitprakṛtiviśuddhagotrasaṁbhavādatyantāviśuddhidharmā
bhavitumarhasi| yasmādaviśeṣeṇa punarbhagavatā sarvasattveṣu
viśuddhibhavyatāṁ saṁdhāyoktam|
anādibhūto'pi hi cāvasānikaḥ
svabhāvaśuddho
dhruvadharmasaṁhitaḥ|
anādikośairbahirvṛto na
dṛśyate
suvarṇabimbaṁ paricchāditaṁ
yathā||
tatra yogārthamārabhya ślokaḥ|
mahodadhirivāmeyaguṇaratnākṣayākaraḥ|
pradīpavadanirbhāgaguṇayuktasvabhāvataḥ||42||
tatra pūrveṇa ślokārthena ki
darśitam|
dharmakāyajinajñānakaruṇādhātusaṁgrahāt|
pātraratnāmbubhiḥ
sāmyamudherasya darśitam||43||
trayāṇāṁ sthānānāṁ
yathāsaṁkhyameva trividhena mahāsamudrasādharmyeṇa
tathāgatadhātorhetusamanvāgamamadhikṛtya yogārtho veditavyaḥ|
katamāni trīṇi sthānāni| tadyathā dharmakāyaviśuddhihetuḥ|
buddhajñānasamudāgamahetuḥ| tathāgatamahākaruṇāvṛttiheturiti|
tatra dharmakāyaviśuddhiheturmahāyānādhimuktibhāvanā draṣṭavyā|
buddhajñānasamudāgamahetuḥ prajñāsamādhimukhabhavanā|
tathāgatamahākaruṇāpravṛttiheturbodhisattvakaruṇābhāvaneti|
tatra mahāyānādhimuktibhāvanāyā bhājanasādharmyaṁ
tasyāmaparimeyākṣayaprajñāsamādhiratnakaruṇāvārisamavasaraṇāt|
prajñāsamādhimukhabhāvanāyā ratnāsādharmyaṁ tasya
nirvikalpatvādacintyaprabhāvaguṇayogācca|
bodhisattvakaruṇābhāvanāyā vārisādharmyaṁ tasyāḥ sarvajagati
paramasnigdhabhāvaikarasalakṣaṇaprayogāditi| eṣāṁ trayāṇāṁ
dharmāṇāmanena trividhena hetunā tatsaṁbaddhaḥsamanvāgamo yoga
ityucyate|
tatrāpareṇa ślokārdhena kiṁ
darśayati|
abhijñājñānavaimalyatathatāvyatirekataḥ|
dīpālokoṣṇavarṇasya sādharmyaṁ
vimalāśraye||44||
trayāṇāṁ sthānānāṁ
yathāsaṁkhyameva trividhena dīpasādharmyeṇa tathāgatadhātoḥ
phalasamanvāgamamadhikṛtya yogārtho veditavyaḥ| katamani trīṇi
sthānāni| tadyathā| abhijñā āsravakṣayajñānamāsravakṣayaśceti|
tatra pañcānāmabhijñānāṁ jvālāsādharmyaṁ
tāsāmarthānubhavajñānavipakṣāndhakāravidhamanapratyupasthānalakṣaṇatvāt|
āsravakṣayajñānasyoṣṇasādharmya tasya
niravaśeṣakarmakleśendhanadahanapratyupasthānalakṣaṇatvāt|
āśrayaparivṛtterāsravakṣayasya varṇasādharmya
tasyātyantavimalaviśuddhaprabhāsvaralakṣaṇatvāt| tatra vimalaḥ
kleśāvaraṇaprahāṇāt| viśuddho