Abhidharmakośabhāṣyam

 

prathamaṁ kośasthānam

 

om namo buddhāya

 

yaḥ sarvathāsarvahatāndhakāraḥ

saṁsārapaṅkājjagadujjahāra|

tasmai namaskṛtya yathārthaśāstre

śāstraṁ pravakṣyāmyabhidharmakośam||1||

 

prajñā'malā sānucarā'bhidharmaḥ

tatprāptaye yāpi ca yacca śāstram|

tasyārthato'smin samanupraveśāt

sa cā śrayo'syetyabhidharmakośam||2||

 

dharmāṇāṁ pravicayamantareṇa nāsti

kleśānāṁ yata upaśāntaye'bhyupāyaḥ|

kleśaiśca bhramati bhavārṇave'tra loka-

staddhetorata uditaḥ kilaiṣa śāstrā||3||

 

sāsravā'nāsravā dharmāḥ saṁskṛtā mārgavarjitāḥ|

sāsravāḥ āsravāsteṣu yasmātsamanuśerate||4||

 

anāsravā mārgasatyaṁ trividhaṁ cāpyasaṁskṛtam|

ākāśaṁ dvau nirodhau ca tatrākāśamanāvṛtiḥ||5||

 

pratisaṁkhyānirodho yo visaṁyogaḥ pṛthak pṛthak|

utpādātyantavighno'nyo nirodho'pratisaṁkhyayā||6||

 

te punaḥ saṁskṛtā dharmā rūpādiskandhapañcakam|

sa evādhvā kathāvastu saniḥsārāḥ savastukāḥ||7||

 

ye sāsravā upādānaskandhāste saraṇā api|

duḥkhaṁ samudayo loko dṛṣṭisthānaṁ bhavaśca te||8||

 

rūpaṁ pañcendriyāṇyarthāḥ pañcāvijñaptireva ca|

tadvijñānāśrayā rūpaprasādāścakṣurādayaḥ||9||

 

rūpaṁ dvidhā viṁśatidhā śabdastvaṣṭavidhaḥ rasaḥ|

ṣoḍhā caturvidho gandhaḥ spṛśyamekādaśātmakam||10||

 

vikṣiptācittakasyāpi yo'nubandhaḥ śubhāśubhaḥ|

mahābhūtānyupādāya sa hyavijñaptirucyate||11||

 

bhūtāni pṛthividhāturaptejovāyudhātavaḥ|

dhṛtyādikarmasaṁsiddhā kharasnehoṣṇateraṇāḥ||12||

 

pṛthivī varṇasaṁsthānamucyate lokasaṁjñayā|

āpastejaśca vāyustu dhātureva tathāpi ca||13||

 

indriyārthāsta eveṣṭā daśāyatanadhātavaḥ|

vedanā'nubhavaḥ saṁjñā nimittodgrahaṇātmikā||14||

 

caturbhyo'nye tu saṁskāraskandhaḥ ete punastrayaḥ|

dharmāyatanadhātvākhyāḥ sahāvijñaptyasaṁskṛtai||15||

 

vijñānaṁ prativijñaptiḥ mana āyatanaṁ ca tat|

dhātavaḥ sapta ca matāḥ ṣaḍ vijñānānyatho mahaḥ||16||

 

ṣaṇṇāmanantarātītaṁ vijñānaṁ yaddhi tanmanaḥ|

ṣaṣṭhāśrayaprasiddhayarthaṁ dhatavo'ṣṭādaśa smṛtāḥ||17||

 

sarvasaṁgraha ekena skandhenāyatanena ca

dhātunā ca svabhāvena parabhāvaviyogataḥ||18||

 

jātigocaravijñānasāmānyādekadhātutā|

dvitve'pi cakṣurādīnāṁ śobhārtha tu dvayobhdavaḥ||19||

 

rāśyāyadvāragotrārthāḥ skandhāyatanadhātavaḥ|

mohendriyarūcitraidhāttistraḥ skandhādideśanāḥ||20||

 

vivādamūlasaṁsārahetutvāt kramakāraṇāt|

caittebhyo vedanāsaṁjñe pṛthakskandhau niveśitau||21||

 

skandheṣva saṁskṛtaṁ noktamarthāyogāt kramaḥ punaḥ|

yathaudārikasaṁklesabhājanādyarthadhātutaḥ||22||

 

prāk pañca vārttamānārthyāt bhautikārthyāccatuṣṭayam|

dūrāśutaravṛttyā'nyat yathāsthānaṁ kramo'thavā||23||

 

viśeṣaṇārthaṁ prādhānyabdahudharmāgrasaṁgrahāt|

ekamāyatanaṁ rūpamekaṁ dharmākhyamucyate||24||

 

dharmaskandhasahasrāṇi yānyaśītiṁ jagau muniḥ|

tāni vāṅnāma vetyeṣāṁ rūpasaṁskārasaṁgrahaḥ||25||

 

śāstrapramāṇā ityeke skandhādīnāṁ kathaikaśaḥ|

caritapratipakṣastu dharmaskandho'nuvarṇitaḥ||26||

 

tathā'nye'pi yathāyogaṁ skandhāyatanadhātavaḥ|

pratipādyā yathokteṣu saṁpradhārya svalakṣaṇam||27||

 

chidramākāśadhātvākhyam ālokatamasī kila|

vijñānadhāturvijñānaṁ sāsravaṁ janmaniśrayāḥ||28||

 

sanidarśana eko'tra rūpaṁ sapratighā daśa|

rūpiṇaḥ avyākṛtā aṣṭau ta evārūpaśabdakāḥ||29||

 

tridhā'nye kāmadhātvāptāḥ sarve rūpe caturdaśa|

vinā gandharasaghrāṇajivhāvijñānadhātubhiḥ||30||

 

ārūpyāptā manodharmamanovijñānadhātavaḥ|

sāsravānāsravā ete trayaḥ śeṣāstu sāsravāḥ||31||

 

savitarkavicārā hi pañca vijñānadhātavaḥ|

antyāstrayastriprakārāḥ śeṣā ubhayavarjitāḥ||32||

 

nirūpaṇānusmaraṇavikalpenāvikalpakāḥ|

tau prajñāmānasī vyagrā smṛtiḥ sarvaiva mānasī||33||

 

sapta sālambanāścittadhātavaḥ ardhaṁ ca dharmataḥ|

navānupāttā te cāṣṭau śabdaśca anye nava dvidhā||34||

 

spraṣṭavyaṁ dvividhaṁ śeṣā rūpiṇo nava bhautikāḥ|

dharmadhātvekadeśaśca saṁcitā daśa rūpiṇaḥ||35||

 

chinatti chidyate caiva bāhyaṁ dhātu catuṣṭayam|

dahyate tulayatyevaṁ vivādo dagdhṛtulyayoḥ||36||

 

vipākajaupacayikāḥ pañcādhyātmaṁ vipākajaḥ|

na śabdaḥ apratighā aṣṭau naiḥṣyandika vipākajāḥ||37||

 

tridhā'nye dravyavānekaḥ kṣaṇikāḥ paścimāstrayaḥ|

cakṣurvijñānadhātvoḥ syāt pṛthak lābhaḥ sahāpi ca||38||

 

dvādaśādhyātmikāḥ hitvā rūpādīn dharmasaṁjñakaḥ|

sabhāgaḥ tatsabhāgāśca śeṣāḥ yo na svakarmakṛt||39||

 

daśa bhāvanayā heyāḥ pañca ca antyāstrayastridhā|

na dṛṣṭiheyamakliṣṭaṁ na rūpaṁ nāpyaṣaṣṭhajam||40||

 

cakṣuśca dharmadhātośca pradeśau dṛṣṭiḥ aṣṭadhā|

pañcavijñānasahajā dhīrna dṛṣṭiratīraṇāt||41||

 

cakṣuḥ paśyati rūpāṇi sabhāgaṁ na tadāśritam|

vijñānaṁ dṛśyate rūpaṁ na kilāntaritaṁ yataḥ||42||

 

ubhābhyāmapi cakṣurbhyāṁ paśyati vyaktadarśanāt|

cakṣuḥśrotramano'prāptaviṣayaṁ trayamanyathā||43||

 

tribhirghrāṇādibhistulyaviṣayagrahaṇaṁ matam|

caramasyāśrayo'tītaḥ pañcānāṁ sahajaśca taiḥ||44||

 

tadvikāravikāritvādāśrayāścakṣurādayaḥ|

ato'sādhāraṇatvāddhi vijñānaṁ tairnirucyate||45||

 

na kāyasyādharaṁ cakṣuḥ ūrdhvaṁ rūpaṁ na cakṣuṣaḥ|

vijñānaṁ ca asya rūpaṁ tu kāyasyobhe ca sarvataḥ||46||

 

tathā śrotraṁ trayāṇāṁ tu sarvameva svabhūmikam|

kāyavijñānamadharasvabhūmi aniyataṁ manaḥ||47||

 

pañca bāhyā divijñeyāḥ nityā dharmā asaṁskṛtāḥ|

dharmārdhamindriyaṁ ye ca dvādaśādhyātmikāḥ smṛtāḥ||48||

 

abhidharmakośabhāṣye dhātunirdeśo nāma

prathamaṁ kośasthānaṁ samāptamiti|

 

ye dharmā hetuprabhavā hetusteṣāṁ tathāgato hyavadat|

teṣāṁ ca yo nirodha  evaṁvādī mahāśramaṇaḥ||

likhāpitamidaṁ śrīlāmāvākeneti|