18
śūnyatāparivarto'ṣṭādaśaḥ|
atha khalvāyuṣmān
subhūtirbhagavantametadavocat-āścaryaṁ bhagavan mahāguṇasamanvāgato
bodhisattvo mahāsattvaḥ| apramāṇaguṇasamanvāgato bhagavan bodhisattvo
mahāsattvaḥ| aparimitaguṇasamanvāgato bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ|
evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ subhūtimetadavocat-evametatsubhūte,
evametat| tatkasya hetoḥ?
avinivartanīyena hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena anantamaparyantaṁ
jñānaṁ pratilabdhamasaṁhāryaṁ sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ||
subhūtirāha-pratibalo
bhagavan avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya
gaṅgānadīvālukopamān kalpānākārān liṅgāni nimittāni nirdeṣṭum| ata eva
bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya gambhīrāṇi gambhīrāṇi sthānāni
prajñāpāramitāpratisaṁyuktāni sūcayitavyāni| evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ
subhūtimetadavocat-sādhu sādhu subhūte yastvaṁ gambhīrāṇi gambhīrāṇi
sthānānyārabhya nigamayitukāmaḥ| gambhīramiti subhūte śūnyatāyā
etadadhivacanam| ānimittasya apraṇihitasya anabhisaṁskārasya anutpādasya
ajāterabhāvasya virāgasya nirodhasya nirvāṇasya vigamasyaitatsubhūte
adhivacanaṁ yaduta gambhīramiti||
subhūtirāha-eteṣāmeva
bhagavan kevalametaddharmāṇāmadhivacanaṁ na punaḥ sarvadharmāṇām?
bhagavānāha-sarvadharmāṇāmapyetatsubhūte adhivacanaṁ yaduta
gambhīramiti| tatkasya hetoḥ?
rūpaṁ hi subhūte gambhīram| evaṁ vedanā saṁjñā saṁskārāḥ| vijñānaṁ hi
subhūte gambhīram| kathaṁ ca subhūte rūpaṁ gambhīram?
kathaṁ vedanā saṁjñā saṁskārāḥ?
kathaṁ ca subhūte vijñānaṁ gambhīram?
yathā subhūte tathatā,
tathā gambhīraṁ rūpam| evaṁ vedanā saṁjñā saṁskārāḥ| yathā subhūte
tathatā, tathā
gambhīraṁ vijñānam| tatra subhūte yathā rūpatathatā,
tathā gambhīraṁ rūpam| yathā vedanātathatā saṁjñātathatā
saṁskāratathatā| tatra subhūte yathā vijñānatathatā,
tathā gambhīraṁ vijñānam| yatra subhūte na rūpam,
iyaṁ rūpasya gambhīratā| yatra subhūte na vedanā na saṁjñā na saṁskārā
na vijñānam, iyaṁ
vedanāsaṁjñāsaṁskārāṇām,
iyaṁ vijñānasya gambhīratā||
subhūtirāha-āścaryaṁ
bhagavan yāvatsūkṣmeṇopāyena rūpataśca nivārito nirvāṇaṁ ca sucitam|
evaṁ vedanā saṁjñā saṁskārāḥ| yāvatsūkṣmeṇopāyena vijñānataśca nivārito
nirvāṇaṁ ca sūcitam| bhagavānāha-imāni subhūte gambhīrāṇi gambhīrāṇi
sthānāni prajñāpāramitāpratisaṁyuktāni yaścintayiṣyanti tulayiṣyati
upanidhyāsyati-evaṁ mayā sthātavyaṁ yathā prajñāpāramitāyāmājñaptam|
evaṁ mayā śikṣitavyaṁ yathā prajñāpāramitāyāmākhyātam| evaṁ mayā
pratipattavyaṁ yathā prajñāpāramitāyāmupadiṣṭam| tathā
saṁpādayamānastathopanidhyāyaṁstathopaparīkṣamāṇastathā
prayujyamānastathā ghaṭamānastathā vyāyacchamāna ekadivasamapyatra
yogamāpadyate| ayaṁ bodhisattvo mahāsattvastenaikadivasena kiyatkarma
karoti? tadyathāpi
nāma subhūte kaścideva puruṣo rāgacarito vitarkacaritaḥ| tasya puruṣasya
rāgacaritasya vitarkacaritasya striyā abhirūpayā prāsādikayā darśanīyayā
saha saṁketaḥ kṛto bhavet| sā khalu punaḥ strī paraparigṛhītā bhavet| na
vaśayedātmānamagārānniṣkramitum| tatkiṁ manyase subhūte
kiṁpratisaṁyuktāstasya puruṣasya vitarkāḥ pravarteran?
subhūtirāha-strīpratisaṁyuktā eva bhagavaṁstasya puruṣasya vitarkāḥ
pravarteran-iyamāgacchati,
iyamāgatā| tayā sārdhamevaṁ kariṣyāmi,
evaṁ ramiṣyāmi, evaṁ
krīḍiṣyāmi, evaṁ
pravicārayiṣyāmīti| bhagavānāha-tatkiṁ manyase subhūte divasasyātyayena
tasya puruṣasya kiyanto vitarkā utpadyeran
?
subhūtirāha- bahavo bhagavan divasasyātyayena tasya puruṣasya vitarkā
utpadyeran| bhagavānāha-yāvantaḥ subhūte tasya puruṣasya
divasasyātyayena vitarkā utpadyeran,
iyataḥ subhūte kalpān bodhisattvo mahāsattvaśchorayati vipṛṣṭhīkaroti
saṁsārādvyantīkaroti,
ya iha prajñāpāramitāyāṁ yathājñaptaṁ yathākhyātaṁ yathopadiṣṭaṁ
yathoddiṣṭaṁ yathānirdiṣṭaṁ tiṣṭhati śikṣate pratipadyate upanidhyāyati
yogamāpadyate, tāṁśca
doṣān vivarjayati,
yairdoṣairbodhisattvo mahāsattvo vivartate'nuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ|
evaṁ hi subhūte yaśca bodhisattvo mahāsattvaḥ
prajñāpāramitāyogamanuyuktaḥ,
anena vihāreṇa viharan yaduta prajñāpāramitāpratisaṁyuktairmanasikāraiḥ,
ekadivasena tāvatkarma karoti| yaśca prajñāpāramitāvirahito bodhisattvo
gaṅgānadīvālukopamān kalpāṁstiṣṭhan dānaṁ dadyāt,
ayameva tato viśiṣyate yo'yaṁ bodhisattvo mahāsattva evamekadivasamapi
prajñāpāramitāyāṁ yogamāpadyate||
punaraparaṁ subhūte yaśca
bodhisattvo mahāsattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpāṁstiṣṭhan
srotaāpannebhyo dānaṁ dadyāt,
pratiṣṭhāpayet, evaṁ
sakṛdāgāmiṣvanāgāmiṣvarhatsu dānaṁ dadyāt,
pratiṣṭhāpayet| pratyekabuddheṣu dānaṁ dadyāt pratiṣṭhāpayet|
tathāgateṣvarhatsu samyaksaṁbuddheṣu dānaṁ dadyāt pratiṣṭhāpayet,
virahitaśca prajñāpāramitāyā| yaśca bodhisattvo mahāsattvo yathopadiṣṭaṁ
yathoddiṣṭaṁ yathānirdiṣṭaṁ prajñāpāramitāyāṁ tathaiva yogamāpadyeta
ekadivasamapi| ayaṁ bodhisattvo mahāsattvastataḥ
paurvakādbodhisattvadbahutaraṁ puṇyaṁ prasavati||
punaraparaṁ subhūte yo
bodhisattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpāṁstiṣṭhan srotaāpanneṣu
yāvatsamyaksaṁbuddheṣu dānaṁ dadyāt pratiṣṭhāpayet,
śīleṣu ca paripūrṇakārī bhavet,
virahitaśca prajñāpāramitayā bhavet| yaśca bodhisattvo mahāsattvaḥ
prajñāpāramitāvihārī tato manasikārādvyutthāya dharmaṁ deśayet,
ayameva subhūte bodhisattvo mahāsattvastataḥ
paurvakādbodhisattvādbahutaraṁ puṇyaṁ prasavati||
punaraparaṁ subhūte yo
bodhisattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpāṁstiṣṭhan srotaāpanneṣu
yāvatsamyaksaṁbuddheṣu dānaṁ dadyāt pratiṣṭhāpayet,
śīleṣu ca paripūrṇakārī bhavet,
kṣāntyā ca samanvāgato bhavet,
virahitaśca prajñāpāramitayā| yaśca bodhisattvo mahāsattvaḥ
prajñāpāramitāvihārī tato manasikāradvyutthāya dharmadānaṁ dadyāt,
ayameva subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsattvastataḥ
paurvakādbodhisattvādbahutaraṁ puṇyaṁ prasavati||
punaraparaṁ subhūte yo
bodhisattvo mahāsattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpāṁstiṣṭhan srotaāpanneṣu
yāvatsamyaksaṁbuddheṣu dānaṁ dadyāt pratiṣṭhāpayet,
śīleṣu paripūrṇakārī kṣāntyā ca samanvāgataḥ,
ārabdhavīryaḥ san dhyāneṣu bodhipakṣeṣu ca dharmeṣu yogamāpadyeta,
virahitaśca prajñāpāramitayā| yaśca khalu punaḥ subhūte bodhisattvo
mahāsattvastathā dharmadānaṁ datvā anuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau
pariṇāmayet, ayameva
subhūte bodhisattvo mahāsattvastataḥ paurvakādbodhisattvādbahutaraṁ
puṇyaṁ prasavati||
punaraparaṁ subhūte
bodhisattvo mahāsattvastathā dharmadānaṁ datvā prajñāpāramitoktena
pariṇāmena anuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau pariṇāmayet,
ayaṁ tato bahutaraṁ puṇyaṁ prasavati||
punaraparaṁ subhūte
bodhisattvo mahāsattvastathā dharmadānaṁ datvā prajñāpāramitoktena
pariṇāmena anuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau pariṇāmayet,
pariṇāmya ca pratisaṁlāne na punareva yogamāpadyeta| yaśca khalu punaḥ
subhūte bodhisattvo mahāsattvastathā dharmadānameva dadyāt,
na punaḥ pratisaṁlāne yogamāpadyeta,
sa bodhisattvo mahāsattvo na tāvatpuṇyaṁ prasavati,
yāvadya evaṁ dharmadānaṁ dadad bodhisattvo mahāsattvaḥ pratisaṁlāne ca
punareva yogamāpadyamānaḥ prajñāpāramitayā ca
parigṛhītastatpratisaṁlānamavirahitaṁ karoti prajñāpāramitayā,
ayaṁ bodhisattvo mahāsattvo bahutaraṁ puṇyaṁ prasavati||
subhūtirāha-yadā bhagavan
abhisaṁskāro vikalpa ityuktaṁ bhagavatā,
tadā kathaṁ bahutaraṁ puṇyaṁ prasavatītyucyate?
bhagavānāha-so'pīdānīṁ subhūte puṇyābhisaṁskāro bodhisattvasya
mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṁ carataḥ śūnyaka ityevākhyāyate,
riktaka ityevākhyāyate,
tucchaka ityevākhyāyate,
asāraka ityevākhyāyate| yathā yathā khalu punaḥ subhūte bodhisattvo
mahāsattva evaṁ sarvadharmān pratyavekṣate,
tathā tathā subhūte bodhisattvo mahāsattvo'virahito bhavati
prajñāpāramitayā| yathā yathā ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo'virahito
bhavati prajñāpāramitayā,
tathā tathā aprameyamasaṁkhyeyaṁ puṇyaṁ prasavati||
subhūtirāha-aprameyasya ca
bhagavan asaṁkhyeyasya ca kiṁ nānākaraṇaṁ vā,
kaḥ prativiśeṣo vā?
bhagavānāha-aprameyamiti subhūte yatra pramāṇānyuparamante|
asaṁkhyeyamiti subhūte yanna śakyaṁ saṁkhyayāpi kṣapayitum||
subhūtirāha-syādbhagavan
paryāyo yadrūpamaprameyaṁ bhavet,
evaṁ vedanā saṁjñā saṁskārāḥ| syādbhagavan paryāyo yadvijñānamaprameyaṁ
bhavet?
bhagavānāha-yatsubhūtirevamāha-syādbhagavan paryāyo yadrūpamaprameyaṁ
bhavet, evaṁ vedanā
saṁjñā saṁskārāḥ| syādbhagavan paryāyo yadvijñānamaprameyaṁ bhavediti|
syātsubhūte paryāyo yena rūpamevāprameyaṁ bhavet,
evaṁ vedanaiva saṁjñaiva saṁskārā eva| syātsubhūte paryāyo yena
vijñānamevāprameyaṁ bhavet| subhūtirāha-kasya punarbhagavan
etadadhivacanamaprameyamiti?
bhagavānāha-śūnyatāyāḥ subhūte etadadhivacanamaprameyamiti|
ānimittasyaitadadhivacanam| apraṇihitasya subhūte
etadadhivacanamaprameyamiti||
subhūtirāha-kiṁ śūnyatāyā
eva bhagavan kevalametadadhivacanamaprameyamiti,
ānimittasyaiva apraṇihitasyaiva bhagavan
kevalametadadhivacanamaprameyamiti,
nānyeṣāṁ dharmāṇām?
bhagavānāha-tatkiṁ manyase subhūte nanu mayā sarvadharmāḥ śūnyā
ityākhyātāḥ?
subhūtirāha-śūnyā eva bhagavan sarvadharmāstathāgatenākhyātāḥ|
bhagavānāha-ye ca subhūte śūnyāḥ,
akṣayā api te| yā ca śūnyatā,
aprameyatāpi sā| tasmāttarhi subhūte eṣāṁ dharmāṇāmarthato viśeṣo vā
nānākaraṇaṁ vā nopalabhyate| abhilāpā ete subhūte tathāgatenākhyātāḥ
abhilapitāḥ-aprameyamiti vā,
asaṁkhyeyamiti vā,
akṣayamiti vā,
śūnyamiti vā,
ānimittamiti vā,
apraṇihitamiti vā,
anabhisaṁskāra iti vā,
anutpāda iti vā,
ajātiriti vā abhāva iti vā,
virāga iti vā,
nirodha iti vā,
nirvāṇamiti vā| deśanābhinirhāranirdeśa eṣa subhūte tathāgatenārhatā
samyaksaṁbuddhenākhyātaḥ||
subhūtirāha-āścaryaṁ
bhagavan yāvadyadiyaṁ tathāgatenārhatā samyaksaṁbuddhena sarvadharmāṇāṁ
dharmatā deśitā, sā
ca sarvadharmāṇāṁ dharmatā anabhilāpyā| yathāhaṁ bhagavan bhagavato
bhāṣitasyārthamājānāmi,
tathā sarvadharmā api bhagavan anabhilāpyāḥ| bhagavānāha-evametatsubhūte,
evametat| sarvadharmā api subhūte anabhilāpyāḥ| tatkasya hetoḥ?
yā ca subhūte sarvadharmāṇāṁ śūnyatā,
na sā śakyā abhilapitum| subhūtirāha-kiṁ punarbhagavan
anabhilapyasyārthasya vṛddhirvāsti,
parihāṇirvā vidyate?
bhagavānāha-no hīdaṁ subhūte| subhūtirāhasacedbhagavan
anabhilapyasyārthasya na vṛddhirna parihāṇiḥ,
dānapāramitāyā api bhagavan na vṛddhirna parihāṇirbhaviṣyati| evaṁ
śīlapāramitāyā api,
kṣāntipāramitāyā api,
vīryapāramitāyā api,
dhyānapāramitāyā api,
prajñāpāramitāyā api bhagavan na vṛddhirna parihāṇirbhaviṣyati|
sacedbhagavan āsāṁ ṣaṇṇāṁ pāramitānāṁ na vṛddhirna parihāṇiḥ,
kathaṁ bhagavan vivardhamānānāṁ ṣaṇṇāṁ pāramitānāṁ balena bodhisattvo
mahāsattvo'nuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbudhyate?
kathaṁ ca anuttarāyāḥ samyaksaṁbodherabhyāsannībhavati?
na ca bhagavan apratipūrayan pāramitāṁ bodhisattvo
mahāsattvo'bhyāsannībhavatyanuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ|
bhagavānāha-evametatsubhūte,
evametat| na khalu punaḥ subhūte pāramitārthasya kācidvṛddhirvāsti
parihāṇirvā vidyate| api tu khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya
mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṁ carataḥ prajñāpāramitāṁ bhāvayata
upāyakuśalasya naivaṁ bhavati-iyaṁ dānapāramitā vivardhate,
iyaṁ dānapāramitā parihīyate iti| api tu khalu punarasyaivaṁ
bhavati-nāmadheyamātrametadyaduta dānapāramiteti| sa dānaṁ dadat tān
manasikārāṁstāṁścittotpādāṁstāni kuśalamūlāni anuttarāyāṁ
samyaksaṁbodhau pariṇāmayati| yathā anuttarā samyaksaṁbodhistathā
pariṇāmayati||
punaraparaṁ subhūte
bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṁ carataḥ prajñāpāramitāṁ
bhāvayataḥ upāyakuśalasya naivaṁ bhavati-iyaṁ śīlapāramitā vivardhate,
iyaṁ śīlapāramitāparihīyate iti| api tu khalu punarasyaivaṁ
bhavati-nāmadheyamātrametadyaduta śīlapāramiteti| sa śīlaṁ samādāya
vartamānastān manasikārāṁstāṁścittotpādāṁstāni kuśalamūlāni anuttarāyāṁ
samyaksaṁbodhau pariṇāmayati| yathā anuttarā samyaksaṁbodhistathā
pariṇāmayati||
punaraparaṁ subhūte
bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṁ carataḥ prajñāpāramitāṁ
bhāvayataḥ upāyakuśalasya naivaṁ bhavati-iyaṁ kṣāntipāramitā vivardhate,
iyaṁ kṣāntipāramitā parihīyate iti| api tu khalu punarasyaivaṁ
bhavati-nāmadheyamātrametadyaduta kṣāntipāramiteti| sa kṣāntyā
saṁpādayaṁstān manasikārāṁstāṁścittotpādāṁstāni ca kuśalamūlāni
anuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau pariṇāmayati| yathā anuttarā
samyaksaṁbodhistathā pariṇāmayati||
punaraparaṁ subhūte
bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṁ carataḥ prajñāpāramitāṁ
bhāvayata upāyakuśalasya naivaṁ bhavati-iyaṁ vīryapāramitā vivardhate,
iyaṁ vīryapāramitā parihīyate iti| api tu khalu punarasyaivaṁ
bhavati-nāmadheyamātrametadyaduta vīryapāramiteti| sa
vīryamārabhamāṇastān manasikārāṁstāṁścittotpādāṁstāni ca kuśalamūlāni
anuttarāyai samyaksaṁbodhaye pariṇāmayati| yathā anuttarā
samyaksaṁbodhistathā pariṇāmayati||
punaraparaṁ subhūte
bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṁ carataḥ prajñāpāramitāṁ
bhāvayataḥ upāyakuśalasya naivaṁ bhavati-iyaṁ dhyānapāramitā vivardhate,
iyaṁ dhyānapāramitā parihīyate iti| api tu khalu punarasyaivaṁ
bhavati-nāmadheyamātrametadyaduta dhyānapāramiteti| sa dhyānāni
samāpadyamānastān manasikārāṁstāṁścittotpādāṁstāni ca kuśalamūlāni
anuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau pariṇāmayati| yathā anuttarā
samyaksaṁbodhistathā pariṇāmayati||
punaraparaṁ subhūte
bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṁ carataḥ prajñāpāramitāṁ
bhāvayataḥ upāyakuśalasya naivaṁ bhavati-iyaṁ prajñāpāramitā vivardhate,
iyaṁ prajñāpāramitā parihīyate iti| api tu khalu punarasyaivaṁ
bhavati-nāmadheyamātrametadyaduta prajñāpāramiteti| sa prajñāpāramitāyāṁ
caran prajñāpāramitāṁ bhāvayaṁstān manasikārāṁstāṁścittotpādāṁstāni ca
kuśalamūlāni anuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau pariṇāmayati| yathā anuttarā
samyaksaṁbodhistathā pariṇāmayati||
atha khalvāyuṣmān
subhūtirbhagavantametadavocat-kā punareṣā bhagavan anuttarā
samyaksaṁbodhiḥ?
bhagavānāha-tathataiṣā subhūte anuttarā samyaksaṁbodhiḥ| na ca subhūte
tathatā vivardhate,
vā, parihīyate vā|
sacedbodhisattvo mahāsattvastatpratisaṁyuktairmanasikārairabhīkṣṇaṁ
bahūlaṁ viharati,
evaṁ sa āsannībhavatyanuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ,
taiśca manasikārairna parihīyate| evaṁ khalu subhūte
anabhilapyasyārthasya na vṛddhirna parihāṇirbhavati| evaṁ pāramitānāṁ na
vṛddhirna parihāṇirbhavati| evaṁ sarvadharmāṇāmapi subhūte na vṛddhirna
parihāṇirbhavati| evaṁ hi subhūte bodhisattvo mahāsattva
ebhirevaṁrūpairmanasikārairviharan āsannībhavatyanuttarāyāḥ
samyaksaṁbodheriti||
āryāṣṭasāhasrikāyāṁ
prajñāpāramitāyāṁ śūnyatāparivarto nāmāṣṭādaśaḥ||