22
Kalyāṇamitraparivarto dvāviṁśatitamaḥ|
atha khalu bhagavān
punarapyāyuṣmantaṁ subhūtimāmantrayate sma-iha subhūte bodhisattvena
mahāsattvena adhyāśayasaṁprasthitena anuttarāṁ
samyaksaṁbodhimabhisaṁboddhukāmena ādita evaṁ kalyāṇamitrāṇi sevitavyāni
bhaktavyāni paryupāsitavyāni| subhūtirāha-katamāni tāni punarbhagavan
bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi veditavyāni,
yāni bodhisattvena mahāsattvena adhyāśayasaṁprasthitena anuttarāṁ
samyaksaṁbodhimabhisaṁboddhukāmena ādita eva kalyāṇamitrāṇi sevitavyāni
bhaktavyāni paryupāsitavyāni?
evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ subhūtimetadavocat-buddhā eva subhūte
bhagavantaḥ, ye ca
te'vinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvā bodhisattvacaryākuśalāḥ,
ya enaṁ pāramitāsvavavadanti anuśāsati,
ye'smai prajñāpāramitāṁ deśayantyupadiśanti| imāni tāni subhūte
bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi veditavyāni|
prajñāpāramitaiva subhūte
bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitraṁ veditavyam| sarvā eva ca
subhūte ṣaṭ pāramitā bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi
veditavyāni| ṣaḍeva pāramitāḥ śāstā,
ṣaṭ pāramitā mārgaḥ,
ṣaṭ pāramitā ālokaḥ,
ṣaṭ pāramitā ulkā,
ṣaṭ pāramitāḥ avabhāsaḥ,
ṣaṭ pāramitāstrāṇam,
ṣaṭ pāramitāḥ śaraṇam,
ṣaṭ pāramitā layanam,
ṣaṭ pāramitāḥ parāyaṇam,
ṣaṭ pāramitāḥ dvīpaḥ,
ṣaṭ pāramitā mātā,
ṣaṭ pāramitāḥ pitā,
ṣaṭ pāramitā jñānāya bodhāya anuttarāyai samyaksaṁbodhaye saṁvartante|
tatkasya hetoḥ? atra
hi subhūte prajñāpāramitā pariniṣṭhitā bhavati yaduta ṣaṭpāramitāsu|
ye'pi te subhūte atīte'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṁbuddhā
anuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbudhya parinirvṛtāḥ,
teṣāmapi buddhānāṁ bhagavatāmitonirjātaiva sarvajñatā,
yaduta ṣaḍbhyaḥ pāramitābhyaḥ| ye'pi te subhūte
bhaviṣyantyanāgate'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṁbuddhā anuttarāṁ
samyaksaṁbodhimabhisaṁbhotsyante,
teṣāmapi buddhānāṁ bhagavatāmitonirjātaiva sarvajñatā,
yaduta ṣaḍbhyaḥ pāramitābhyaḥ| ye'pi te subhūte
aprameyeṣvasaṁkhyeyeṣvaparimāṇeṣvacintyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā
arhantaḥ samyaksaṁbuddhā etarhyanuttarāṁ
samyaksaṁbodhimabhisaṁbuddhāstiṣṭhanti,
dhriyante, yāpayanti,
dharmaṁ ca deśayanti,
teṣāmapi buddhānāṁ bhagavatāmitonirjātaiva sarvajñatā,
yaduta ṣaḍbhyaḥ pāramitābhyaḥ|
ahamapi subhūte
tathāgato'rhan samyaksaṁbuddha etarhyanuttarāṁ
samyaksaṁbodhimabhisaṁbuddhaḥ| mamāpi hi subhūte itonirjātaiva
sarvajñatā, yaduta
ṣaḍbhyaḥ pāramitābhyaḥ| tatkasya hetoḥ?
āsu hi subhūte ṣaṭsu pāramitāsu saptatriṁśadbodhipakṣā dharmā antargatāḥ,
catvāro brahmavihārāḥ,
catvāpi saṁgrahavastūni| yāvāṁśca kaścidbuddhadharmo buddhajñānaṁ
svayaṁbhūjñānamacintyajñānamatulyajñānamaprameyajñānamasaṁkhyeyajñānamasamajñānamasamasamajñānaṁ
sarvajñajñānam,
sarvaṁ tat ṣaṭsu pāramitāsvantargatam| tasmāttarhi subhūte
bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaṭ pāramitā eva kalyāṇamitrāṇi veditavyāni,
ṣaḍeva pāramitāḥ śāstā,
ṣaṭ pāramitā mārgaḥ,
ṣaṭ pāramitā ālokaḥ,
ṣaṭ pāramitā ulkā,
ṣaṭ pāramitā avabhāsaḥ,
ṣaṭ pāramitāstrāṇam,
ṣaṭ pāramitāḥ śaraṇam,
ṣaṭ pāramitā layanam,
ṣaṭ pāramitāḥ parāyaṇam,
ṣaṭ pāramitā dvīpaḥ,
ṣaṭ pāramitā mātā,
ṣaṭ pāramitāḥ pitā,
ṣaṭ pāramitā jñānāya bodhāya sarvajñatāyai
anuttarasamyaksaṁbodhiprāptaye saṁvartante|
sarvasattvānāmapratyupakāriṇāmapi upakāribhūto bhavati,
yadā bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭpāramitāsu śikṣate|
āsu khalu punaḥ subhūte
ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitukāmena bodhisattvena mahāsattvena iyameva
prajñāpāramitā śrotavyā udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā
paryavāptavyā pravartayitavyā deśayitavyā upadeṣṭavyā uddeṣṭavyā
svādhyātavyā,
arthataśca dharmataśca nayataścopaparīkṣitavyā upanidhyātavyā
paripraṣṭavyā paripraśnayitavyā| tatkasya hetoḥ?
eṣā hi prajñāpāramitā ṣaṇṇāṁ pāramitānāṁ pūrvaṁgamā nāyikā pariṇāyikā
saṁdarśikā avadarśikā janayitrī dhatrī| tatkasya hetoḥ?
prajñāpāramitāvirahitā hi pañca pāramitā na prajñāyante,
nāpi pāramitānāmadheyaṁ labhante| tasmāttarhi subhūte aparapraṇeyatāṁ
gantukāmena bodhisattvena mahāsattvena aparapraṇeyatāyāṁ sthātukāmena
ihaiva prajñāpāramitāyāṁ śikṣitavyam||
subhūtirāha-kiṁlakṣaṇā
bhagavan prajñāpāramitā?
evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ subhūtimetadavocat-asaṅgalakṣaṇā subhūte
prajñāpāramitā| subhūtirāha-syādbhagavan paryāyo yena paryāyeṇa
yenaivāsaṅgalakṣaṇena prajñāpāramitā saṁvidyate,
tenaiva asaṅgalakṣaṇena sarvadharmāḥ saṁvidyeran?
bhagavānāha-evametatsubhūte,
evametat| syātsubhūte paryāyo yena paryāyeṇa yenaiva asaṅgalakṣaṇena
prajñāpāramitā saṁvidyate,
tenaiva asaṅgalakṣaṇena sarvadharmāḥ saṁvidyante| tatkasya hetoḥ?
sarvadharmā hi subhūte viviktāḥ| sarvadharmā hi subhūte śūnyāḥ|
tasmāttarhi subhūte yenaiva asaṅgalakṣaṇena prajñāpāramitā viviktā śūnyā,
tenaiva asaṅgalakṣaṇena sarvadharmā viviktāḥ śūnyāḥ| subhūtirāha-yadi
bhagavan sarvadharmā viviktāḥ,
sarvadharmāḥ śūnyāḥ,
kathaṁ bhagavan sattvānāṁ saṁkleśaḥ prajñāyate,
kathaṁ bhagavan sattvānāṁ vyavadānaṁ prajñāyate?
na ca bhagavan viviktaṁ saṁkliśyate,
na bhagavan viviktaṁ vyavadāyati| na ca bhagavan śūnyaṁ saṁkliśyate,
na ca bhagavan śūnyaṁ vyavadāyati| na ca bhagavan viviktaṁ vā śūnyaṁ vā
anuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbudhyate| anyatrāpi bhagavan śūnyatāyāḥ
sarvadharmo nopalabhyate,
yo'nuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbuddho vā,
abhisaṁbhotsyate vā,
abhisaṁbudhyate vā| kathaṁ vā vayaṁ bhagavan asya
bhāṣitasyārthamājānīmaḥ?
deśayatu bhagavan,
deśayatu sugata| evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ subhūtimetadavocat-tatkiṁ
manyase dīrgharātraṁ sattvā ahaṁkāre mamakāre caranti?
subhūtirāha-evametadbhagavan,
evametatsugata|
dīrgharātraṁ sattvā ahaṁkāre
mamakāre caranti| bhagavānāha-tatkiṁ manyase subhūte api nu
ahaṁkāramamakārau śūnyau?
subhūtirāha-śūnyau bhagavan,
śūnyau sugata| bhagavānāha-tatkiṁ manyase subhūte ahaṁkāreṇa mamakāreṇa
ca sattvāḥ saṁsāre saṁsaranti?
subhūtirāha-evametadbhagavan,
evametatsugata| ahaṁkāreṇa mamakāreṇa ca sattvāḥ saṁsāre saṁsaranti|
bhagavānāha-evaṁ khalu subhūte sattvānāṁ saṁkleśaḥ prajñāyate| yathā
sattvānāmudgraho'bhiniveśaḥ,
tathā saṁkleśaḥ| na cātra kaścitsaṁkliśyate| yathā ca subhūte
anudgaho'nabhiniveśaḥ,
tathā nāhaṁkāramamakārau prajñāyete| evaṁ khalu subhūte sarvasattvānāṁ
vyavadānaṁ prajñāyate| yathā sattvānāmanudgraho'nabhiniveśaḥ,
tathā vyavadānam| na cātra kaścidvyavadāyati| evaṁ khalu subhūte caran
bodhisattvo mahāsattvaścarati prajñāpāramitāyām| evaṁ khalu subhūte
sarvadharmeṣu vivikteṣu sarvadharmeṣu śūnyeṣu sattvānāṁ saṁkleśo
vyavadānaṁ ca prajñāyate| subhūtirāha-āścaryaṁ bhagavan yāvadyadidaṁ
sarvadharmeṣu vivikteṣu sarvadharmeṣu śūnyeṣu sattvānāṁ saṁkleśo
vyavadānaṁ ca prajñāyate| evaṁ ca bhagavaṁścaran bodhisattvo
mahāsattvaścarati prajñāpāramitāyām| evaṁ hi caran bodhisattvo
mahāsattvo na rūpe carati,
na vedanāyāṁ na saṁjñāyāṁ na saṁskāreṣu,
na vijñāne carati| evaṁ caran bhagavan bodhisattvo
mahāsattvo'navamardanīyo bhavati sadevamānuṣāsureṇa lokena| evaṁ caran
bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarveṣāṁ śrāvakayānikānāṁ
pratyekabuddhayānikānāṁ ca pudgalānāṁ caryāmabhibhavati,
anabhibhūtaṁ ca sthānaṁ pratilabhate| tatkasya hetoḥ?
anabhibhūtaṁ hi bhagavan buddhatvaṁ tathāgatatvaṁ svayaṁbhūtvaṁ
sarvajñatvam| anenāpi bhagavan manasikāreṇa
prajñāpāramitāpratisaṁyuktena vihāreṇa viharan bodhisattvo mahāsattvo
rātriṁdinānyatināmayet,
āsannaḥ syādanuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ,
kṣipraṁ cānuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbudhyeta|
evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ
subhūtimetadavocat-evametatsubhūte,
evametat| evaṁ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaścarati
prajñāpāramitāyām| evaṁ hi caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo na rūpe
carati, na vedanāyāṁ
na saṁjñāyāṁ na saṁskāreṣu,
na vijñāne carati| evaṁ caran subhūte bodhisattvo
mahāsattvo'navamardanīyo bhavati sadevamānuṣāsureṇa lokena| evaṁ caran
subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarveṣāṁ śrāvakayānikānāṁ
pratyekabuddhayānikānāṁ ca pudgalānāṁ caryāmabhibhavati,
anabhibhūtaṁ ca sthānaṁ pratilabhate| tatkasya hetoḥ?
anabhibhūtaṁ hi subhūte buddhatvaṁ tathāgatatvaṁ svayaṁbhūtvaṁ
sarvajñatvam| anenāpi subhūte manasikāreṇa prajñāpāramitāpratisaṁyuktena
vihāreṇa viharan bodhisattvo mahāsattvo rātriṁdinānyatināmayet,
āsannaḥ syādanuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ,
kṣipraṁ ca anuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbudhyeta||
sacetkhalu punaḥ subhūte ye
jambūdvīpe sattvāḥ,
te sarve'pūrvācaramaṁ mānuṣyakamātmabhāvaṁ pratilabheran,
mānuṣyakamātmabhāvaṁ pratilabhya anuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau
cittamutpādayeran,
anuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau cittamutpādya yāvajjīvaṁ tiṣṭheyuḥ,
yāvajjīvaṁ tiṣṭhanto yāvajjīvaṁ sarvatathāgatān
satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyurarcayeyurapacāyeyuḥ,
evaṁ sarvasattvebhyo'pi dānaṁ dadyuḥ,
tacca dānamanuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau pariṇāmayeyuḥ| tatkiṁ manyase
subhūte api nu te bodhisattvā mahāsattvāstatonidānaṁ bahu puṇyaṁ
prasaveyuḥ?
subhūtirāha-bahu bhagavan,
bahu sugata| bhagavānāha-ataḥ khalu punaḥ subhūte sa kulaputro vā
kuladuhitā vā bahutaraṁ puṇyaṁ prasavati,
yo bodhisattvo mahāsattvo'ntataḥ ekadivasamapi
prajñāpāramitāpratisaṁyuktairmanasikārairviharati| tatkasya hetoḥ?
yathā yathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ
prajñāpāramitāpratisaṁyuktairmanasikārai rātriṁdivaṁ viharati,
tathā tathā sarvasattvānāṁ dakṣiṇīyatāṁ gacchati| tatkasya hetoḥ?
tathā hi subhūte nāsti tadanyeṣāṁ sattvānāṁ tādṛśaṁ maitrīsahagataṁ
cittam, yathā tasya
bodhisattvasya mahāsattvasya,
sthāpayitvā buddhān bhagavataḥ| tatkasya hetoḥ?
apratipudgalā hi subhūte tathāgatāḥ| nirupamā hi subhūte tathāgatāḥ|
acintyadharmasamanvāgatā hi subhūte tathāgatā arhantaḥ
samyaksaṁbuddhāḥ||
kathaṁ ca subhūte sa
kulaputro vā kuladuhitā vā tāvattatpuṇyamabhinirharati?
tādṛśyā subhūte prajñayā samanvāgataḥ sa bodhisattvo mahāsattvo bhavati,
yādṛśyā prajñayā samanvāgato vadhyagatāniva sarvasattvān paśyati| tena
tasyāṁ velāyāṁ mahākaruṇāparigṛhīto bhavati| sa divyena cakṣuṣā
vyavalokayan aprameyānasaṁkhyeyānaparimeyānaparimāṇān
sattvānānantaryakarmasamanvāgatān paśyati,
akṣaṇaprāptāṁśca vihanyamānāṁśca dṛṣṭijālapraticchannāṁśca
mārgamapratilabhamānān| aparāṁśca kṣaṇaprāptān paśyati,
kṣaṇāṁśca virāgayataḥ paśyati| tasya tasyāṁ velāyāṁ mahān saṁvega
utpadyate| te cāsya sarvasattvāstayā mahāmaitryā tayā ca mahākaruṇayā
sphāritvā manasikṛtā bhavanti-ahameteṣāṁ sarveṣāṁ sattvānāṁ nātho
bhaviṣyāmi, ahamenān
sarvasattvān sarvaduḥkhebhyo mocayiṣyāmīti|
na ca tena vā anyena vā
nimittena sārdhaṁ saṁvasati| ayamapi subhūte bodhisattvasya
mahāsattvasya mahān prajñāloko'nuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁboddhum|
anena hi subhūte vihāreṇa viharanto bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvalokasya
dakṣiṇīyatāṁ parigṛhṇanti,
na ca vivartante'nuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ| yeṣāṁ ca dāyakānāṁ
dānapatīnāṁ ca paribhuñjate
cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān,
asyāṁ prajñāpāramitāyāṁ sūpasthitacittāḥ,
teṣāṁ dāyakānāṁ dānapatīnāṁ ca dānadakṣiṇāṁ viśodhayanti| sarvajñatā
caiṣāmāsannībhavati| tasmāttarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena
amoghaṁ rāṣṭraṁ piṇḍaṁ paribhoktukāmena sarvasattvānāṁ
mārgamupadeṣṭukāmena vipulamavabhāsaṁ kartukāmena saṁsāragatān sattvān
saṁsārātparimocayitukāmena sarvasattvānāṁ cakṣurviśodhayitukāmena anena
prajñāpāramitāpratisaṁyuktena manasikāreṇa vihartavyam|
sacedanena manasikāreṇa
vihartumicchati, tena
prajñāpāramitāpratisaṁyuktā manasikārāḥ samanvāhartavyāḥ| tatkasya hetoḥ?
yo hyenān samanvāhartavyān maṁsyate,
sa evāsya manasikāro bhaviṣyati| tato'nyeṣāṁ manasikārāṇāṁ
prajñāpāramitāvirahitānāmavakāśo na dātavyaḥ| tathā ca kartavyaṁ
yathāyaṁ prajñāpāramitāpratisaṁyuktairmanasikārai rātriṁdivāni kṣapayet|
tadyathāpi nāma subhūte kenacideva puruṣeṇa maṇiratnajñāne vartamānena
maṇiratnajātijñena apratilabdhapūrvaṁ mahāmaṇiratnaṁ pratilabdhaṁ
bhavet| sa tanmahāmaṇiratnaṁ pratilabhya mahatodāreṇa prītiprāmodyena
samanvāgato bhavet| tasya tanmahāmaṇiratnaṁ punareva praṇaśyet| sa
tatonidānaṁ mahatā duḥkhadaurmanasyena saṁyujyeta| tasya satatasamitaṁ
tanmahāmaṇiratnaṁ prati saṁyuktā eva manasikārāḥ pravarteran-aho batāhaṁ
tena mahāmaṇiratnena viprayukta iti hi sa puruṣastasya mahāmaṇiratnasya
na vismaret yāvat tadvā anyadvā tadguṇaṁ tajjātikaṁ tena mahāmaṇiratnaṁ
pratilabdhaṁ bhavet| evameva subhūte bodhisattvena mahāsattvena
prajñāpāramitāmahāmaṇiratnaparibhraṣṭena mahāmaṇiratnaparibhraṣṭeneva
mahāmaṇiratnena ratnasaṁjñinā prajñāpāramitāmanasikārāviprayuktena
prajñāpāramitāmanasikārāvirahitasarvajñatācittena tāvadanveṣṭavyā,
yāvatsā vā anyā vā pratilabdhā bhavati| tāvattena
prajñāpāramitāmahāmaṇiratnapratilambhapratisaṁyuktairmanasikāraiḥ
sarvajñatāmahāmaṇiratnapratilambhapratisaṁyuktairmanasikārairavirahitena
bhavitavyam||
subhūtirāha-yatpunarbhagavan
sarvadharmāḥ sarvamanasikārāḥ svabhāvena virahitāḥ śūnyā uktā bhagavatā,
tatkathaṁ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ
prajñāpāramitāpratisaṁyuktairmanasikāraiḥ
sarvajñatāpratisaṁyuktairmanasikārairavirahito bhavati?
evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ subhūtimetadavocat-sacetsubhūte bodhisattvo
mahāsattva evaṁ manasi karoti-sarvadharmāḥ svabhāvena viviktāḥ,
sarvadharmāḥ svabhāvena śūnyā iti,
evametanmanasi kurvan prajñāpāramitāpratisaṁyuktairmanasikāraiḥ
sarvajñatāpratisaṁyuktairmanasikārairavirahito bhavati| tatkasya hetoḥ?
prajñāpāramitā hi subhūte śūnyā| sā naiva vivardhate,
na ca parihīyate| subhūtirāha-sacedbhagavan prajñāpāramitā śūnyā,
sā naiva vivardhate na ca parihīyate,
kathaṁ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo'vivardhamānayā prajñāpāramitayā
bodhaye samudāgacchati,
kathaṁ ca anuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbudhyate?
evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ subhūtimetadavocat-na khalu punaḥ subhūte
bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṁ caran vivardhate vā parihīyate
vā| yathaiva subhūte prajñāpāramitā śūnyā,
sā naiva vivardhate na ca parihīyate,
evameva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyaḥ| sa naiva vivardhate,
na ca parihīyate| yataḥ subhūte yathaiva prajñāpāramitā śūnyā,
sā naiva vivardhate na ca parihīyate,
evameva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyaḥ| sa naiva vivardhate,
na ca parihīyate| tato bodhisattvo mahāsattvo bodhaye samudāgacchati,
evaṁ ca anuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbudhyate| sacetsubhūte
bodhisattvo mahāsattvaḥ evaṁ bhāṣyamāṇe notrasyati na saṁtrasyati na
saṁtrāsamāpadyate na saṁsīdati,
veditavyametatsubhūte caratyayaṁ bodhisattvo mahāsattvaḥ
prajñāpāramitāyāmiti||
subhūtirāha-kiṁ
punarbhagavan prajñāpāramitā carati prajñāpāramitāyām?
bhagavānāhano hīdaṁ subhūte| āha-kiṁ punarbhagavan yā prajñāpāramitāyāḥ
śūnyatā, sā carati
prajñāpāramitāyām?
bhagavānāha-no hīdaṁ subhūte| āha-kiṁ punarbhagavan anyatra
prajñāpāramitāśūnyatāyāḥ sa kaściddharma upalabhyate,
yaścarati prajñāpāramitāyām?
bhagavānāha-no hīdaṁ subhūte| āha-kiṁ punarbhagavan śūnyatā carati
prajñāpāramitāyām?
bhagavānāha-no hīdaṁ subhūte| āha-kiṁ punarbhagavan śūnyatāyāṁ sa
kaściddharma upalabhyate yaścarati prajñāpāramitāyām?
bhagavānāha-no hīdaṁ subhūte| āha-kiṁ punarbhagavan śūnyatā carati
śūnyatāyām?
bhagavānāha-no hīdaṁ subhūte| āha-kiṁ punarbhagavan rūpaṁ carati
prajñāpāramitāyām?
bhagavānāha-no hīdaṁ subhūte| āha-kiṁ punarbhagavan vedanā saṁjñā
saṁskārāḥ, kiṁ
punarbhagavan vijñānaṁ carati prajñāpāramitāyām?
bhagavānāha-no hīdaṁ subhūte| āha-kiṁ punarbhagavan anyatra rūpātsa
dharmaḥ kaścidupalabhyate,
yaścarati prajñāpāramitāyām?
bhagavānāha-no hīdaṁ subhūte| āha-kiṁ punarbhagavan anyatra vedanāyāḥ
saṁjñāyāḥ saṁskārebhyaḥ,
anyatra vijñānātsa dharmaḥ kaścidupalabhyate,
yaścarati prajñāpāramitāyām?
bhagavānāha-no hīdaṁ subhūte| subhūtirāha-kathaṁ punarbhagavan
bodhisattvo mahāsattvaścarati prajñāpāramitāyām?
evamukte-bhagavānāyuṣmantaṁ subhūtimetadavocat-kiṁ punaḥ subhūte
samanupaśyasi tvaṁ taṁ dharmaṁ yaścarati prajñāpāramitāyām?
subhūtirāha-no hīdaṁ bhagavan| bhagavānāha-samanupaśyasi tvaṁ subhūte
tāṁ prajñāpāramitāṁ yatra prajñāpāramitāyāṁ bodhisattvo
mahāsattvaścarati?
āha-no hīdaṁ bhagavan| bhagavānāha-tatkiṁ manyase subhūte yo
dharmo'nupalambhaḥ,
taṁ dharmaṁ samanupaśyasi?
api nu sa eva dharma utpanno vā utpatsyate vā utpadyate vā,
niruddho vā nirotsyate vā nirudhyate vā?
āha-no hīdaṁ bhagavan| bhagavānāha-evaṁ khalu subhūte bodhisattvasya
mahāsattvasya anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntirevaṁrūpā bhavati| evaṁrūpayā
ca subhūte kṣāntyā samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo
vyākriyate'nuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau| iyaṁ subhūte tathāgatasya
vaiśāradyapratipad yāṁ pratipadyamāno bodhisattvo mahāsattvaḥ evaṁ caran
evaṁ ghaṭamānaḥ evaṁ vyāyacchamāno'nuttaraṁ buddhajñānaṁ sarvajñajñānaṁ
mahāsārthavāhajñānaṁ nānuprāpsyatīti naitatsthānaṁ vidyate||
subhūtirāha-yā bhagavan
sarvadharmāṇāmanutpattikadharmatā,
sā vyākriyate'nuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau?
bhagavānāha-no hīdaṁ subhūte| subhūtirāha-kathamasyedānīṁ bhagavan
dharmasya vyākaraṇaṁ bhavatyanuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau?
bhagavānāha-kiṁ punaḥ subhūte samanupaśyasi tvaṁ taṁ dharmaṁ yasya
dharmasya vyākaraṇaṁ bhavatyanuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau?
subhūtirāha-no hīdaṁ bhagavan| nāhaṁ bhagavaṁstaṁ dharmaṁ samanupaśyāmi
yo dharmo vyākṛto vyākariṣyate vyākriyate vā anuttarāyāṁ
samyaksaṁbodhau| tamapyahaṁ bhagavan dharmaṁ na samanupaśyāmi,
yo dharmo'bhisaṁbudhyate,
yo dharmo'bhisaṁboddhavyaḥ,
yena vā dharmeṇābhisaṁbudhyate| tatkasya hetoḥ?
sarvadharmeṣu bhagavan anupalabhyamāneṣu na me evaṁ bhavati-ayaṁ
dharmo'bhisaṁbudhyate,
ayaṁ dharmo'bhisaṁboddhavyaḥ,
anena vā dharmeṇābhisaṁbudhyate iti||
āryāṣṭasāhasrikāyāṁ
prajñāpāramitāyāṁ kalyāṇamitraparivarto nāma dvāviṁśatitamaḥ||