25
śikṣāparivartaḥ
pañcaviṁśatitamaḥ|
atha khalvāyuṣmān
subhūtirbhagavantametadavocat-kva punarbhagavan śikṣamāṇo bodhisattvo
mahāsattvaḥ sarvajñatāyāṁ śikṣate?
bhagavānāha-sacetsubhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣaye śikṣate,
sarvajñatāyāṁ śikṣate| evamanutpāde'nirodhe'jātau abhāve viveke virāge
ākāśe dharmadhātau| sacetsubhūte bodhisattvo mahāsattvo nirvāṇe śikṣate,
sarvajñatāyāṁ śikṣate| subhūtirāha-kiṁ kāraṇaṁ bhagavan bodhisattvo
mahāsattvaḥ kṣaye śikṣamāṇaḥ śikṣate sarvajñatāyām,
evamanutpāde'nirodhe'jātau abhāve viveke virāge ākāśe dharmadhātau
nirvāṇe śikṣamāṇaḥ śikṣate sarvajñatāyām?
evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ subhūtimetadavocat-yatsubhūte evaṁ
vadasi-kiṁ kāraṇaṁ bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣaye śikṣamāṇaḥ śikṣate
sarvajñatāyām| evamanutpāde'nirodhe'jātau abhāve viveke virāge ākāśe
dharmadhātau nirvāṇe śikṣamāṇaḥ śikṣate sarvajñatāyāmiti?
tatkiṁ manyase subhūte yā tathāgatasya tathatā yayā tathatayā
tathāgatastathāgata iti prabhāvyate,
api nu sā kṣīyate?
subhūtirāha-no hīdaṁ bhagavan| tatkasya hetoḥ?
na hi bhagavan kṣayaḥ kṣīyate| akṣayo hi bhagavan kṣayaḥ|
bhagavānāha-tatkiṁ manyase
subhūte yā tathāgatasya tathatā yayā tathatayā tathāgatastathāgata iti
prabhāvyate, api nu
sā utpadyate vā nirudhyate vā jāyate vā bhavati vā vibhavati vā
vivicyate vā rajyate vā virajyate vā ākāśībhavati vā dharmībhavati vā?
āha-no hīdaṁ bhagavan| bhagavānāha-takiṁ manyase subhūte yā tathāgatasya
tathatā yayā tathatayā tathāgatastathāgata iti prabhāvyate,
api nu sā nirvāti?
āha-no hīdaṁ bhagavan| bhagavānāha-tasmāttarhi subhūte evaṁ śikṣamāṇo
bodhisattvo mahāsattvaḥ na tathatā kṣīyate ityevaṁ śikṣate| evaṁ
śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣate sarvajñatāyām| evaṁ
śikṣamāṇaḥ śikṣate prajñāpāramitāyām,
śikṣate buddhabhūmau,
śikṣate baleṣu,
śikṣate vaiśāradyeṣu,
śikṣate sarvabuddhadharmeṣu,
śikṣate sarvajñajñāne| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ
sarvaśikṣāpāramitāmanuprāpsyati| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo
mahāsattvo na śakyo māreṇa vā māraparṣadā vā mārakāyikābhirvā
devatābhirabhimarditum| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ
kṣipramavinivartanīyadharmatāmanuprāpsyati| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte
bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipraṁ bodhimaṇḍe niṣatsyati| evaṁ śikṣamāṇaḥ
subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svake gocare carati| evaṁ śikṣamāṇaḥ
subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣate nāthakarakeṣu dharmeṣu,
śikṣate mahāmaitryām,
mahākaruṇāyāṁ śikṣate,
mahāmuditāyāṁ śikṣate,
mahopekṣāyāṁ śikṣate| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ
śikṣate triparivartasya dvādaśākārasya dharmacakrasya pravartanāya| evaṁ
śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadhātuṁ nonīkariṣyāmīti
śikṣate| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo
mahāsattvastathāgatavaṁśasyānupacchedāya śikṣate| evaṁ śikṣamāṇaḥ
subhūte bodhisattvo mahāsattvo'mṛtadhātudvāraṁ vivariṣyāmīti śikṣate|
neyaṁ subhūte udārā śikṣā
śakyā hīnasattvena śikṣitum| na hi alpasthāmnā śakyamasyāṁ śikṣāyāṁ
śikṣitum| tatkasya hetoḥ?
sarvasattvasārā hi te subhūte,
sarvasattvanāthakāmā hi te subhūte,
ye'syāṁ śikṣāyāṁ śikṣante| sarvasattvābhyudgatatāṁ te'nuprāptukāmāḥ,
ya iha śikṣante| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na
nirayeṣūpapadyate, na
tiryagyoniṣūpapadyate,
na pretaviṣayeṣūpapadyate,
nāsureṣu kāyeṣūpapadyate,
na pratyantajanapadeṣūpapadyate,
na caṇḍālakuleṣūpapadyate,
na śākunikakuleṣūpapadyate,
na niṣādadhīvaraurabhrikakuleṣūpapadyate,
nāpyanyeṣvevaṁrūpeṣu hīnajātikeṣu hīnakarmaseviṣu vā kuleṣūpapadyate|
evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo nāndho bhavati,
na badhiro bhavati,
na kāṇo bhavati, na
kuṇṭho bhavati, na
kubjo bhavati, na
kuṇirbhavati, na
laṅgo bhavati, na
khañjo bhavati, na
jaḍo bhavati, na lolo
bhavati, na lollo
bhavati, na kallo
bhavati, na hīnāṅgo
bhavati, na vikalāṅgo
bhavati, na vikṛtāṅgo
bhavati, na durbalo
bhavati, na durvarṇo
bhavati, na
duḥsaṁsthāno bhavati,
na hīnendriyo bhavati,
na vikalendriyo bhavati| sarvākāraparipūrṇendriyo bhavati,
svarasaṁpanno bhavati| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na
prāṇātipātī bhavati,
nādattādāyī bhavati,
na kāmamithyācārī bhavati,
na mṛṣāvādī bhavati,
na piśunavāgbhavati,
na paruṣavāgbhavati,
na saṁbhinnapralāpī bhavati,
nābhidhyālurbhavati,
na vyāpannacitto bhavati,
na mithyādṛṣṭiko bhavati,
na mithyājīvena jīvikāṁ kalpayati| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo
mahāsattvo na dīrghāyuṣkeṣu deveṣūpapadyate,
na duḥśīlaparigrāhako bhavati,
nābhūtadharmaparigrāhako bhavati,
na dhyānasamāpattivaśenopapadyate| tatkasya hetoḥ?
asti hi tasyopāyakauśalyaṁ yenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo
mahāsattvo na dīrghāyuṣkeṣu deveṣūpapadyate| tatpunaḥ subhūte
upāyakauśalyaṁ bodhisattvasya mahāsattvasya katamat?
yaduta iyameva prajñāpāramitā| tathā ca atropāyakauśalye yogamāpadyate,
yathā anyenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo dhyānāni
ca samāpadyate, na ca
dhyānavaśenopapadyate| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo
balapariśuddhiṁ nigacchati,
vaiśāradyapariśuddhiṁ nigacchati,
sarvabuddhadharmapariśuddhiṁ nigacchati,
tāmanuprāpnoti||
āyuṣmān subhūtirāha-yadā
bhagavan sarvadharmā evaṁ prakṛtipariśuddhāḥ,
tatkatamasya bhagavan dharmasya bodhisattvo mahāsattvo balapariśuddhiṁ
nigacchati,
vaiśāradyapariśuddhiṁ nigacchati,
sarvabuddhadharmapariśuddhiṁ nigacchati,
tāmanuprāpnoti?
evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ subhūtimetadavocat-evametatsubhūte,
evametat| tatkasya hetoḥ?
sarvadharmā hi subhūte prakṛtyaiva pariśuddhāḥ| evaṁ subhūte
prakṛtipariśuddheṣu sarvadharmeṣu bodhisattvasya mahāsattvasya
prajñāpāramitāyāṁ śikṣamāṇasya yā asaṁsīdanatā anavalīnatā,
iyaṁ sā subhūte prajñāpāramitā| evaṁ subhūte bālapṛthagjanā enān
dharmānajānanto'paśyanto dharmāṇāṁ dharmatāṁ na jānanti,
na paśyanti| teṣāṁ sattvānāṁ kṛtaśaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā
vyāyacchante,
vīryamārabhante-vayamevamajānakān sattvān jānayiṣyāmaḥ,
vayamevamapaśyakān sattvān paśyayiṣyāmaḥ ityatra śikṣāyāṁ śikṣante| atra
śikṣāyāṁ śikṣamāṇā bodhisattvā mahāsattvā balānyanuprāpnuvanti,
vaiśāradyānyanuprāpnuvanti| sarvabuddhadharmānanuprāpnuvanti| evaṁ
śikṣamāṇāḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ parasattvānāṁ parapudgalānāṁ
cittacaritavispanditāni yathābhūtaṁ prajānanti| yathābhūtaṁ prajānantaḥ
paracittacaritajñatāyāḥ pāraṁ gacchanti| tadyathāpi nāma subhūte
alpakāste mahāpṛthivyāṁ pṛthivīpradeśāḥ ye'pagatapāṣāṇāḥ,
yatra suvarṇaṁ vā jātarūpaṁ vā rajataṁ votpadyate| atha khalu
punarbahutarakāste mahāpṛthivyāṁ pṛthivīpradeśāḥ,
ya ūṣarā ujjaṅgalā vividhatṛṇakāṇḍakaṇṭakādhānāḥ| evameva subhūte
alpakāste bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye'syāṁ sarvajñatāśikṣāyāṁ śikṣante yaduta prajñāpāramitāśikṣāyām| atha
khalu bahutarakāste sattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye śrāvakapratyekabuddhaśikṣāyāṁ śikṣante||
punaraparaṁ subhūte
tadyathāpi nāma alpakāste sattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye cakravartirājyasaṁvartanīyaṁ karma samādāya vartante| atha khalu
bahutarakāste sattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye koṭṭarājyasaṁvartanīyaṁ karma samādāya vartante| evameva subhūte
alpakāste bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye imaṁ mārgamārūḍhā yaduta prajñāpāramitāmārgam,
anuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbhotsyāmahe iti| atha khalu
bahutarakāste sattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye śrāvakapratyekabuddhamārgamārūḍhāḥ||
punaraparaṁ subhūte
tadyathāpi nāma alpakāste sattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye śakrasaṁvartanīyaṁ karma samādāya vartante| atha khalu bahutarakāste
sattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye devalokasaṁvartanīyaṁ karma samādāya vartante| evameva subhūte
alpakāste bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye'syāṁ prajñāpāramitāśikṣāyāṁ śikṣante| atha khalu bahutarakāste
bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye śrāvakapratyekabuddhaśikṣāyāṁ śikṣante||
punaraparaṁ subhūte
tadyathāpi nāma alpakāste sattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye brahmasaṁvartanīyaṁ karma samādāya vartante| atha khalu bahutarakāste
sattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye brahmapārṣadyasaṁvartanīyaṁ karma samādāya vartante| evameva subhūte
alpakāste bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye'vinivartanīyā anuttarāyāṁ samyaksaṁbodheḥ| atha khalu bahutarakāste
bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye vivartante'nuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ| tasmāttarhi subhūte alpakāste
sattvāḥ sattvanikāye saṁvidyante,
ye'nuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau saṁprasthitāḥ| tebhyo'pi subhūte
alpebhyo'lpatarakāste sattvāḥ,
ye tathatvāya pratipadyante| tebhyo'pi subhūte alpatarakebhyastathatvāya
pratipadyamānebhyo'lpatamāste ye prajñāpāramitāyāṁ yogamāpadyante|
tebhyo'pi subhūte alpatamebhyaḥ prajñāpāramitāyāṁ
yogamāpadyamānebhyo'lpatamāste bodhisattvā mahāsattvāḥ,
ye'vinivartanīyā anuttarāyāṁ samyaksaṁbodheḥ| tasmāttarhi subhūte
bodhisattvena mahāsattvena ya ete'lpatamebhyo'lpatamā avinivartanīyā
bodhisattvā mahāsattvāḥ,
teṣu gaṇanāṁ gantukāmena ihaiva prajñāpāramitāyāṁ śikṣitavyam,
yogamāpattavyam||
punaraparaṁ subhūte
bodhisattvasya mahāsattvasya evaṁ prajñāpāramitāyāṁ śikṣamāṇasya na
khilasahagataṁ cittamutpadyate,
na vicikitsāsahagataṁ cittamutpadyate,
nerṣyāmātsaryasahagataṁ cittamutpadyate,
na dauḥśīlyasahagataṁ cittamutpadyate,
na vyāpādasahagataṁ cittamutpadyate,
na kausīdyasahagataṁ cittamutpadyate,
na vikṣepasahagataṁ cittamutpadyate,
na dauṣprajñasahagataṁ cittamutpadyate| evaṁ hi subhūte
prajñāpāramitāyāṁ śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena sarvāḥ pāramitā
saṁgṛhītā bhavanti,
sarvāḥ pāramitā udgṛhītā bhavanti,
sarvāḥ pāramitā anugatā bhavanti| sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti|
tadyathāpi nāma subhūte satkāyadṛṣṭau dvāṣaṣṭidṛṣṭigatānyantargatāni
bhavanti, evameva
subhūte prajñāpāramitāyāṁ śikṣamāṇasya bodhisattvasya mahāsattvasya
tasyāṁ sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti| tadyathāpi nāma subhūte
puruṣasya jīvitendriye pravartamāne sarvāṇīndriyāṇyantargatāni bhavanti,
evameva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṁ
śikṣamāṇasya sarvakuśalā dharmā antargatā bhavanti| tadyathāpi nāma
subhūte puruṣasya jīvitendriye niruddhe sarvāṇīndriyāṇi niruddhāni
bhavanti, evameva
subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṁ śikṣamāṇasya
ajñāne niruddhe sarve'kuśalā dharmā niruddhā bhavanti,
sarvāśca tadanyāḥ pāramitā antargatāḥ parigṛhītā bhavanti| tasmāttarhi
subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvāḥ pāramitāḥ parigrahītukāmena
prajñāpāramitāyāṁ śikṣitavyam|
prajñāpāramitāyāṁ śikṣamāṇaḥ
subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānāmagratāyāṁ śikṣate|
tatkasya hetoḥ?
puṇyāgratvāt| tatkiṁ manyase subhūte yāvantastrisāhasramahāsāhasre
lokadhātau sarvasattvāḥ sattvasaṁgraheṇa saṁgṛhyamāṇāḥ,
api nu te bahavo bhavanti?
subhūtirāha-jāmbūdvīpakā eva tāvadbhagavan bahavaḥ sattvā bhavanti,
kaḥ punarvādo ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvāḥ|
bhagavānāha-yaḥ subhūte eko bodhisattvo mahāsattvo yāvajjīvaṁ
tiṣṭhaṁstān sarvasattvān
cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ
sarvasukhopadhānaiścopatiṣṭhet,
tatkiṁ manyase subhūte api nu sa bodhisattvo mahāsattvastatonidānaṁ
bahutaraṁ puṇyaṁ prasavati?
subhūtirāha-bahu bhagavan,
bahu sugata| bhagavānāha-ataḥ sa subhūte bodhisattvo
mahāsattvastatonidānaṁ bahutaraṁ puṇyaṁ prasavati,
ya imāṁ prajñāpāramitāmantaśo'cchaṭāsaṁghātamātrakamapi bhāvayet|
tatkasya hetoḥ? evaṁ
mahārthikā hi subhūte prajñāpāramitā bodhisattvasya mahāsattvasya
anuttarāyāḥ samyaksaṁbodherāhārikā| tasmāttarhi subhūte bodhisattvena
mahāsattvena anuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁboddhukāmena
sarvasattvānāmanuttaratāṁ gantukāmena sarvasattvānāmanāthānāṁ nāthena
bhavitukāmena buddhaviṣayamanuprāptukāmena
buddhavṛṣabhitāmanugantukāmena buddhavikrīḍitaṁ vikrīḍitukāmena
buddhasiṁhanādaṁ naditukāmena buddhasaṁpattimanuprāptukāmena
trisāhasramahāsāhasre lokadhātau dharmasāṁkathyaṁ kartukāmena
bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṁ śikṣitavyam|
prajñāpāramitāyāṁ subhūte śikṣamāṇasya bodhisattvasya mahāsattvasya
nāhaṁ tāṁ saṁpattiṁ samanupaśyāmi,
yā tena na śikṣitā bhavati| subhūtirāha-kiṁ punarbhagavan
śrāvakasaṁpattirapi tena bodhisattvena mahāsattvena śikṣitā bhavati?
bhagavānāha-śrāvakasaṁpattirapi subhūte tena bodhisattvena mahāsattvena
śikṣitā bhavati| na khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ
śrāvakasaṁpatyāṁ sthāsyāmīti śikṣate,
śrāvakasaṁpattirvā me bhaviṣyatīti naivaṁ śikṣate| ye'pi te subhūte
śrāvakagaṇāḥ, tānapi
sa jānāti, na ca
tatrāvatiṣṭhate| evaṁ ca vyavacārayati,
na ca prativahati-mayāpyete śrāvakaguṇā deśayitavyāḥ prakāśayitavyā iti
śikṣate| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ
sadevamānuṣāsurasya lokasya dakṣiṇīyatāṁ gacchati| evaṁ śikṣamāṇaḥ
subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvāṁstato'nyān dakṣiṇīyān
śrāvakapratisaṁyuktān pratyekabuddhapratisaṁyuktāṁścābhibhavati,
sarvajñatā cāsya āsannībhavati| evaṁ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo
mahāsattvo na riñcati,
prajñāpāramitāṁ carati prajñāpāramitāyāmavirahitaḥ
prajñāpāramitāvihāreṇa| evaṁ caran subhūte bodhisattvo
mahāsattvo'parihāṇadharmā aparihāṇadharmeti veditavyaḥ| sarvajñatāyā
dūrīkaroti śrāvakabhūmim,
pratyekabuddhabhūmiṁ ca,
āsannībhavatyanuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ| sacetpunarasyaivaṁ
bhavati-iyaṁ sā prajñāpāramitā imāṁ sarvajñatāmāhariṣyati,
ityevaṁ saṁjānīte,
carati prajñāpāramitām| atha tāmapi prajñāpāramitāṁ na saṁjānīte-iyaṁ sā
prajñāpāramitā, asya
vā prajñāpāramitā sarvajñatāmāhariṣyatīti vā,
evamapi subhūte bodhisattvo mahāsattvo na saṁjānīte,
na samanupaśyati| sacedevaṁ carati bodhisattvo mahāsattvaḥ,
carati prajñāpāramitāyāmiti||
āryāṣṭasāhasrikāyāṁ
prajñāpāramitāyāṁ śikṣāparivarto nāma pañcaviṁśatitamaḥ||