28
Avakīrṇakusumaparivarto'ṣṭāviṁśatitamaḥ |
atha khalu tasmin
samaye'nyataro devaputrastrāyastriṁśairdevaputraiḥ sārdhaṁ māndāravāṇi
mahāmāndāravāṇi ca puṣpāṇi gṛhītvā yena bhagavāṁstenopasaṁkrāntaḥ|
ṣaṣṭhaṁ śataṁ ca bhikṣūṇāṁ tasminneva samaye tasyāmeva parṣadi
saṁnipatitaṁ saṁniṣaṇṇaṁ cābhūt| te utthāyāsanebhya
ekāṁsānyuttarāsaṅgāni kṛtvā dakṣiṇāni jānumaṇḍalāni pṛthivyāṁ
pratiṣṭhāpya yena bhagavāṁstenāñjaliṁ praṇamayāmāsuḥ| teṣā bhikṣūṇāṁ
buddhānubhāvena te'ñjalipragrahā māndāravamahāmāndāravāṇāṁ puṣpāṇāṁ
paripūrṇā abhūvan| te tairmāndāravairmahāmāndāravaiśca
puṣpaistathāgatamarhantaṁ samyaksaṁbuddhamavākiran,
abhyavākiran,
abhiprākiran, evaṁ ca
vācamabhāṣanta-vayaṁ bhagavan asyāṁ prajñāpāramitāyāṁ cariṣyāmaḥ,
vayaṁ bhagavan anena anuttareṇa prajñāpāramitāvihāreṇa vihāriṣyāma iti
||
atha khalu bhagavāṁstasyāṁ
velāyāṁ smitaṁ prādurakarot| dharmatā khalu punareṣāṁ buddhānāṁ
bhagavatām- yadā smitaṁ prāduṣkurvanti,
atha tadā nānāvarṇā anekavarṇā raśmayo bhagavato
mukhadvārānniścaranti-tadyathā
nīlapītalohitāvadātamāñjiṣṭhasphaṭikarajatasuvarṇavarṇāḥ| te niścarya
anantāparyantān lokadhātūnābhayā avabhāsya yāvadbrahmalokamabhyudgamya
punareva pratyudāvṛtya bhagavantaṁ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavato
mūrdhanyantardhīyante ||
atha khalvāyuṣmānānanda
utthāyāsanādekāṁsamuttarāsaṅgaṁ kṛtvā dakṣiṇaṁ jānumaṇḍalaṁ pṛthivyāṁ
pratiṣṭhāpya yena bhagavāṁstenāñjaliṁ praṇamayya bhagavantametadavocat-
nāhetukaṁ nāpratyayaṁ tathāgatā arhantaḥ samyaksaṁbuddhāḥ smitaṁ
prāduṣkurvanti| ko bhagavan hetuḥ,
kaḥ pratyayaḥ smitasya prāduṣkaraṇāya
?
evamukte bhagavānāyuṣmantamānandametadavocat-idamānanda bhikṣūṇāṁ
ṣaṣṭhaṁ śatamanāgate'dhvani tārakopame kalpe anuttarāṁ
samyaksaṁbodhimabhisaṁbhotsyate,
abhisaṁbudhya ca sattvebhyo dharmaṁ deśayiṣyati| sarve caikanāmāno
bhaviṣyanti yaduta avakīrṇakusumanāmānaḥ| tathāgatā arhantaḥ
samyaksaṁbuddhāḥ śāstāro loke bhaviṣyanti| teṣāṁ khalu punarānanda
avakīrṇakusumanāmnāṁ tathāgatānāmarhatāṁ samyaksaṁbuddhānāṁ sarveṣāṁ
samaḥ śrāvakasaṁgho bhaviṣyati| sarveṣāṁ ca teṣāmavakīrṇakusumanāmnāṁ
tathāgatānāmarhatāṁ samyaksaṁbuddhānāṁ samamevāyuḥpramāṇaṁ bhaviṣyati
viṁśatikalpasahasrāṇi| sarveṣāmeva caikaikasya vaistārikaṁ pravacanaṁ
bhaviṣyati pṛthuvaipulyaprāptaṁ devamanuṣyeṣu|
sarveṣāmeva ca saddharmaḥ
samaṁ sthāsyati,
viṁśatimeva kalpasahasrāṇyekaikasya| sarve ca te yato yata eva
grāmanagaranigamajanapadarāṣṭrarājadhānīto'bhiniṣkramiṣyanti,
abhiniṣkramya yatra yatra dharmacakraṁ pravartayiṣyanti,
pravartya ca yatra yatra ca vihariṣyanti,
yato yataśca yatra yatraiva ca pravekṣanti,
yena yena ca yato yata eva cābhiniṣkramiṣyanti,
tatastatastatra tatra teṣāṁ praviśatāmabhiniṣkrāmatāṁ viharatāṁ ca
pañcavarṇikānāṁ puṣpāṇāṁ puṣpavarṣāḥ pravartiṣyante| tasmāttarhi ānanda
bodhisattvairmahāsattvairuttamena vihāreṇa vihartukāmaiḥ
prajñāpāramitāvihāreṇa vihartavyam| tathāgatavihāreṇa ānanda
vihartukāmaiḥ prajñāpāramitāvihāreṇa vihartavyam| ye hi kecidānanda
bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṁ cariṣyanti,
niṣṭhā tatra gantavyā - manuṣyebhya evaite cyutā bhaviṣyanti| te
ihopapannāstuṣitebhya eva vā devanikāyebhyaścyutā bhaviṣyanti
manuṣyeṣvevopapannāḥ| tatkasya hetoḥ
?
tathā hi manuṣyeṣu tuṣiteṣu ca deveṣu iyaṁ prajñāpāramitā vistareṇa
pracariṣyatīti| tathāgatāvalokitāḥ khalu punarānanda te bodhisattvā
mahāsattvā veditavyāḥ,
ya iha prajñāpāramitāyāṁ cariṣyanti,
ya imāṁ prajñāpāramitāmudgrahīṣyanti,
dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti pravartayiṣyanti
deśayiṣyantyupadekṣyantyuddekṣyanti svādhyāsyanti,
antaśo likhiṣyanti,
udgṛhya dhārayitvā vācayitvā paryavāpya pravartya
deśayitvopadiśyoddiśya svādhyāyya antaśo likhitvā bodhisattvān
mahāsattvānavavadiṣyanti anuśāsiṣyanti saṁdarśayiṣyanti samādāpayiṣyanti
samuttejayiṣyanti saṁpraharṣayiṣyanti| avaropitakuśalamūlāste ānanda
bodhisattvā mahāsattvā veditavyāstathāgateṣvarhatsu samyaksaṁbuddheṣu|
na kevalaṁ
śrāvakapratyekabuddhānāmantike taiḥ kuśalamūlānyavaropitāni iha
prajñāpāramitāyāṁ śikṣitum,
niḥsaṁśayaṁ khalu punarānanda tathāgateṣvarhatsu samyaksaṁbuddheṣu taiḥ
kuśalamūlānyavaropitāni bodhisattvairmahāsattvaiḥ,
ya iha prajñāpāramitāyāṁ śikṣante,
na cotrāsamāpadyante| ye ca ānanda enāṁ prajñāpāramitāmudgrahīṣyanti
dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti pravartayiṣyanti
deśayiṣyantyupadekṣyantyuddekṣyanti svādhyāsyanti likhiṣyanti ca,
arthataśca dharmataśca nayataścānugamiṣyanti,
niṣṭhā ānanda tatra gantavyā-saṁmukhībhūtāste abhūvan bodhisattvā
mahāsattvāstathāgatānāmarhatāṁ samyaksaṁbuddhānāmiti| ye caināṁ
prajñāpāramitāṁ na pratikrośanti,
na prativahanti, na
pratikopayanti, na
pratisaṁharanti, na
pratiṣedhayanti, na
pratikṣipanti , na
pratibādhitavyāṁ maṁsyante,
te'pyānanda bodhisattvā mahāsattvāḥ pūrvajinakṛtādhikārā veditavyāḥ||
kiṁcāpyānanda bodhisattvena
mahāsattvena tathāgatānāmarhatāṁ samyaksaṁbuddhānāmantike
kuśalamūlamavaropitam,
evaṁ hi tanna śrāvakapratyekabuddhatvāya dāsyati vipākam|
sacedbodhisattvo mahāsattvo'nuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau na
visaṁvādayiṣyati praṇidhānam,
api tu khalu punarānanda prāyeṇa tena bodhisattvena mahāsattvena
kṛtajñena bhavitavyaṁ prajñāpāramitāyāṁ caritavatā| tasmāttarhi te
ānanda parīndāmi anuparīndāmi imāṁ prajñāpāramitāṁ bhūyasyā mātrayā
akṣarasaṁnipātādudgrahaṇāya dhāraṇāya vācanāya paryavāptaye pravartanāya
cirasthitaye yatheyaṁ nāntardhīyeta | sacettvamānanda yo mayā te dharmo
deśitaḥ sākṣāt sthāpayitvā prajñāpāramitām,
tāṁ sarvāṁ dharmadeśanāmudgṛhya punareva vipraṇāśayeḥ,
punarevotsṛjeḥ vismārayeḥ,
na me tvamānanda etāvatā aparāddhaḥ syāḥ | yatkhalu punastvamānanda
prajñāpāramitāpratisaṁyuktaṁ padaṁ vā padasāmantakaṁ vā nāśayeḥ,
utsṛjeḥ, vismārayeḥ,
tāvatā tvamānanda mamāparāddhaḥ syāḥ,
na ca me tvaṁ cittamārādhayeḥ|
sacetpunastvamānanda
prajñāpāramitāmudgṛhya punareva nāśayeḥ,
punarevotsṛjeḥ,
vismārayeḥ, na
tvayāhaṁ satkṛto gurukṛtaḥ syām,
na mānito na pūjito nārcito nāpacāyitaḥ syām| ye'pi te ānanda
atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantaḥ,
te'pi tvayā ānanda na satkṛtā na gurukṛtā na mānitā na pūjitā nārcitā
nāpacāyitā bhavanti| sacetpunastvamānanda prajñāpāramitāmudgṛhya
punareva nāśayeḥ,
punarevotsṛjeḥ,
vismārayeḥ, tāvatā
tvamānanda mamāparāddhaḥ syāḥ,
na ca me tvaṁ cittamārādhayeḥ| tatkasya hetoḥ
?
uktametadānanda tathāgatena-prajñāpāramitā atītānāgatapratyutpannānāṁ
tathāgatānāmarhatāṁ samyaksaṁbuddhānāṁ mātā jananī janayitrī
sarvajñatāyā āhāriketi| tasmāttarhi ānanda parīndāmi anuparīndāmi te
imāṁ prajñāpāramitām,
yatheyaṁ nāntardhīyeta| udgrahītavyeyamānanda prajñāpāramitā,
dhārayitavyeyamānanda prajñāpāramitā,
vācayitavyeyamānanda prajñāpāramitā,
paryavāptavyeyamānanda prajñāpāramitā,
pravartayitavyeyamānanda prajñāpāramitā,
deśayitavyeyamānanda prajñāpāramitā,
upadeṣṭavyeyamānanda prajñāpāramitā,
uddeṣṭavyeyamānanda prajñāpāramitā,
svādhyātavyeyamānanda prajñāpāramitā,
likhitavyeyamānanda prajñāpāramitā,
bhāvayitavyeyamānanda prajñāpāramitā| sumanasikṛtā ca sudhṛtā ca
suparyavāptā ca supravartitā ca tvayā ānanda iyaṁ prajñāpāramitā
kartavyā| suparivyaktenākṣarapadavyañjanena suniruktā codgrahītavyā|
tatkasya hetoḥ
?
atītānāgatapratyutpannānāṁ hi ānanda tathāgatānāmarhatāṁ
samyaksaṁbuddhānāṁ dharmakāyateti tāṁ dharmatāṁ pramāṇīkṛtya| yathā
tattvamānanda etarhi me tathāgatasya tiṣṭhato dhriyamāṇasya yāpayato
hitaiṣitayā premato vā gauravato vā kalyāṇato vā sparśavihārato vā
kartavyaṁ vā dātavyaṁ vā samanvāhartavyaṁ vā manyase,
tathaiva tvayā ānanda iyaṁ prajñāpāramitā udgrahītavyā dhārayitavyā
vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā deśayitavyā upadeṣṭavyā
uddeṣṭavyā svādhyātavyā likhitavyā bhāvayitavyā satkartavyā gurukartavyā
mānayitavyā pūjayitavyā arcayitavyā apacāyitavyā,
tayā hitaiṣitayā tena premṇā tena gauraveṇa tayā guṇavattayā| evaṁ tvayā
ānanda ahaṁ pūjito bhavāmi,
te ca bodhisattvā mahāsattvāḥ| atītānāgatapratyutpannānāṁ ca buddhānāṁ
bhagavatāmantike prema ca prasādaśca gauravaṁ cotpāditaṁ bhavati| yadi
te ānanda ahaṁ priyo manaāpo'parityaktastathāgataḥ,
tataste ānanda iyaṁ prajñāpāramitā priyā manaāpā aparityajanīyā bhavatu,
yathā te ekapadamapi na praṇaśyet,
yathā nāntardhīyeta| bahvapi te ānanda ahaṁ bhāṣeyaṁ prajñāpāramitāyāḥ
parīndanāmāramya kalpaṁ vā kalpāvaśeṣaṁ vā kalpaśataṁ vā kalpasahasraṁ
vā kalpaśatasahasraṁ vā kalpakoṭīṁ vā kalpakoṭīśataṁ vā
kalpakoṭīsahasraṁ vā kalpakoṭīśatasahasraṁ vā tato vā upari| saṁkṣepeṇa
ānanda yādṛśastavāhaṁ śāstā,
tādṛśī te prajñāpāramitā śāstā| yādṛśāste atītānāgatapratyutpannā buddhā
bhagavantaḥ sadevamānuṣāsurasya lokasya śāstāraḥ,
tādṛśī prajñāpāramitā sadevamānuṣāsurasya lokasya śāstā | tasmāttarhi
ānanda aparimāṇā prajñāpāramitā| aparimāṇayā parīndanayā prajñāpāramitāṁ
te parīndāmyanuparīndāmi sadevamānuṣāsurasya lokasya hitāya sukhāya|
yasya ānanda tathāgato na parityaktaḥ,
dharmo na parityaktaḥ,
saṁgho na parityaktaḥ,
atītānāgatapratyutpannānāṁ buddhānāṁ bhagavatāṁ bodhirna parityaktā,
tasya prajñāpāramitā aparityaktā bhavatu| iyamasmākamanuśāsanī |
yo'pi kaścidānanda enāṁ
prajñāpāramitāmudgṛhṇīyāddhārayetparyadvācayedāpnuyātpravartayeddeśayedupadiśeduddiśetsvādhyāyet
likhedbhāvayet,
atītānāgatapratyutpannānāṁ buddhānāṁ bhagavatāṁ tena bodhiranuparigṛhītā
bhavet | yo hi kaścidānanda enāṁ prajñāpāramitāṁ
pralujyamānāmanuparigṛhṇīte,
atītānāgatapratyutpannānāṁ buddhānāṁ bhagavatāṁ tena bodhiranuparigṛhītā
bhavati| tatkasya hetoḥ ?
prajñāpāramitānirjātā hi ānanda buddhānāṁ bhagavatāṁ bodhiḥ| ye'pi te
ānanda abhūvannatīte'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṁbuddhāḥ,
teṣāmapyānanda buddhānāṁ bhagavatāṁ prajñāpāramitānirjātaiva anuttarā
samyaksaṁbodhirabhūt| te'pi te ānanda anāgate'dhvani bhaviṣyanti
tathāgatā arhantaḥ samyaksaṁbuddhāḥ,
teṣāmapyānanda buddhānāṁ bhagavatāṁ prajñāpāramitānirjātaiva anuttarā
samyaksaṁbodhirbhaviṣyati| ye'pi te ānanda aprameyeṣvasaṁkhyeṣu
lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṁbuddhā etarhi tiṣṭhanti
dhriyante yāpayanti,
teṣāmapyānanda buddhānāṁ bhagavatāṁ prajñāpāramitānirjātaiva anuttarā
samyaksaṁbodhiḥ| tasmāttarhi ānanda bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṁ
samyaksaṁbodhimabhisaṁboddhukāmena ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitukāmena
iyameva prajñāpāramitā śrotavyā udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā
paryavāptavyā pravartayitavyā deśayitavyopadeṣṭavyoddeṣṭavyā
svādhyātavyā likhitavyā| ihaiva prajñāpāramitāyāṁ śikṣitavyaṁ
yogamāpattavyam| tatkasya hetoḥ?
eṣā hi ānanda prajñāpāramitā bodhisattvānāṁ mahāsattvānāṁ mātā jananī
janayitrī|
ye'pi kecidānanda
bodhisattvā mahāsattvāḥ ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitvā niryātāḥ,
niryāsyanti niryānti ca anuttarāyāṁ samyaksaṁbodhau,
sarve te ānanda prajñāpāramitāmāgamya ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitāḥ| te'pi
sarve enāmeva prajñāpāramitāmāgamya ṣaṭsu pāramitāsu nirjātāḥ| tatkasya
hetoḥ ?
prajñāpāramitānirjātā hi ānanda sarvāḥ pāramitāḥ āhārikā
bhavantyanuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ| tasmāttarhi ānanda bhūyasyā mātrayā
enāṁ prajñāpāramitāṁ dvitīyakamapi tṛtīyakamapi parīndāmyanuparīndāmi te,
yatheyaṁ nāntardhīyeta| eṣā hi ānanda tathāgatānāmarhatāṁ
samyaksaṁbuddhānāmakṣayo dharmakoṣaḥ,
yaduta prajñāpāramitā| tatkasya hetoḥ
?
yo hi ānanda atīte'dhvani anavarāgre saṁsāre sattvānāṁ
buddhairbhagavadbhirdharmo deśitaḥ,
sarvaḥ sa ita eva dharmakoṣāt,
yaduta prajñāpāramitātaḥ| ye'pi te ānanda anāgate'dhvani buddhā
bhagavanto'parimite saṁsāre'nuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbudhya
sattvānāṁ dharmaṁ deśayiṣyanti,
te'pi buddhā bhagavanta ita eva dharmakoṣāt,
yaduta prajñāpāramitātaḥ|
ye'pi te ānanda etarhi
aprameyeṣvasaṁkhyeyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantastiṣṭhanti dhriyante
yāpayanti, dharmaṁ ca
deśayanti,
teṣāmapyānanda buddhānāṁ bhagavatāmita eva dharmakoṣātprabhāvanā bhavati,
yaduta prajñāpāramitātaḥ | tasmāttarhi ānanda akṣaya eṣa dharmakoṣo
yaduta prajñāpāramitākoṣaḥ| sacettvamānanda śrāvakayāni
----
gatamarhantaṁ samyaksaṁbuddhaṁ paśyanti sma bhikṣusaṁghaparivṛtaṁ
bodhisattvagaṇa puraskṛtaṁ dharmaṁ deśayantaṁ sāgaropamāyāṁ
gambhīrāyāmakṣobhyāyāṁ parṣadi
bodhisattvairmahāsattvairacintyaguṇasamanvāgataiḥ parivṛtaṁ puraskṛtaṁ
sarvaiścārhadbhiḥ kṣīṇāsravairniḥkleśairvaśībhūtaiḥ suvimuktacittai
suvimuktaprajñairājāneyairmahānāgaiḥ kṛtakṛtyaiḥ
kṛtakaraṇīyairapahṛtabhārairanuprāptasvakārthaiḥ
parikṣīṇabhavasaṁyojanaiḥ samyagājñāsuvimuktacitaiḥ
sarvacetovaśiparamapāramiprāptaiḥ ||
atha khalu
bhagavāṁstamṛddhyabhisaṁskāraṁ punareva pratisaṁharati sma |
pratisaṁhṛte ca bhagavatā tasmin ṛddhyabhisaṁskāre na bhūyaḥ sa
bhagavānakṣobhyastathāgato'rhan samyaksaṁbuddhaḥ saṁdṛśyate sma | te ca
sarve bodhisattvā mahāsattvāḥ,
te ca mahāśrāvakāḥ,
tacca buddhakṣetraṁ tāsāṁ catasṛṇāṁ
gandharvāsuragaruḍakinnaramahoragāṇāṁ manuṣyāmanuṣyāṇāṁ ca na cakṣuṣa
ābhāsaṁ bhūya āgacchanti sma | tatkasya hetoḥ
?
pratisaṁhṛto hi tathāgatenārhatā samyaksaṁbuddhena sa
ṛddhyabhisaṁskāraḥ| tena te sarve sarveṣāṁ teṣāṁ na bhūyaścakṣuṣa
ābhāsamāgacchanti sma ||
atha khalu
bhagavānāyuṣmantamānandamāmantrayate sma-evamānanda sarvadharmā na
cakṣuṣo'pyābhāsamāgacchanti,
na dharmādharmāṇāmābhāsamāgacchanti,
na dharmādharmān paśyanti,
na dharmādharmān jānanti| tatkasya hetoḥ
?
sarvadharmā hi ānanda ajānakā apaśyakāḥ,
na kāryasamarthāḥ| tatkasya hetoḥ
?
nirīhakā hi ānanda sarvadharmā agrāhyā ākāśanirīhakatayā | acintyā
hyānanda sarvadharmā māyāpuruṣopamāḥ | avedakā hyānanda sarvadharmā
asadbhāvatāmupādāya| evaṁ caranta ānanda bodhisattvā mahāsattvāścaranti
prajñāpāramitāyam | na kaṁciddharmamabhiniviśante | evaṁ śikṣamāṇā
ānanda bodhisattvā mahāsattvāḥ śikṣante prajñāpāramitāyām |
sarvaśikṣāparamapāramitāṁ mahābodhiṁ prāptukāmena bodhisattvena
mahāsattvena prajñāpāramitāyāṁ śikṣitavyam | tatkasya hetoḥ
?
eṣā hyānanda śikṣā sarvaśikṣāṇāmagrā ākhyāyate,
śreṣṭhā ākhyāyate,
jyeṣṭhā ākhyāyate,
varā ākhyāyate,
pravarā ākhyāyate,
praṇītā ākhyāyate,
uttamā ākhyāyate,
anuttamā ākhyāyate,
niruttarā ākhyāyate,
asamā ākhyāyate,
asamasamā ākhyāyate,
sarvalokahitāvahā sarvalokasukhāvahā anāthānāṁ nāthakarī buddhānujñātā
buddhapraśastā | asyāmānanda prajñāpāramitāyāṁ śikṣitvā atra śikṣāyāṁ
sthitvā tathāgatā arhantaḥ samyaksaṁbuddhā imaṁ trisāhasramahāsāhasraṁ
lokadhātumekena padāṅguṣṭhenotkṣipya punareva nikṣipeyuḥ |
na ca teṣāṁ buddhānāṁ
bhagavatāmevaṁ syāt-utkṣipto vāyaṁ trisāhasramahāsāhasro lokadhātuḥ
nikṣipto veti | tatkasya hetoḥ ?
aprameyāsaṁkhyeyaguṇasamanvāgatā hi prajñāpāramitā | asyāmānanda
prajñāpāramitāśikṣāyāṁ śikṣitvā buddhā
bhagavanto'tītānāgatapratyutpanneṣu dharmeṣvasaṅgatāmanuprāptāḥ |
yāvatya ānanda kāścicchikṣāḥ atītānāgatapratyutpanne'dhvani,
sarvāsāṁ tāsāmānanda śikṣāṇāmiyameva prajñāpāramitāśikṣā agrā ākhyāyate,
śreṣṭhā ākhyāyate,
jyeṣṭhā ākhyāyate,
varā ākhyāyate,
pravarā ākhyāyate,
praṇītā ākhyāyate,
uttamā ākhyāyate,
anuttamā ākhyāyate,
niruttarā ākhyāyate,
asamā ākhyāyate,
asamasamā ākhyāyate | apramāṇā hyānanda prajñāpāramitā | akṣayā hyānanda
prajñāpāramitā | aparyantā hyānanda prajñāpāramitā | tatkasya hetoḥ
? asattvādeva
prajñāpāramitāyāḥ | ākāśasya hi sa ānanda pramāṇaṁ vā kṣayaṁ vā
paryantaṁ vā grahītavyaṁ manyetaḥ,
yaḥ prajñāpāramitāyāḥ pramāṇaṁ vā kṣayaṁ vā paryantaṁ vā grahītavyaṁ
manyeta | tatkasya hetoḥ ?
apramāṇā hyānanda prajñāpāramitā | akṣayā hyānanda prajñāpāramitā|
aparyantā hyānanda prajñāpāramitā | na mayā ānanda prajñāpāramitāyāḥ
pramāṇaṁ vā kṣayo vā paryanto vā ākhyātaḥ |
nāmakāyapadakāyavyañjanakāyāḥ khalu punarānanda pramāṇabaddhāḥ |
neyamānanda prajñāpāramitā pramāṇabaddhā | tatkasya hetoḥ
?
na hyānanda nāmakāyapadakāyavyañjanakāyāḥ prajñāpāramitā | na hi
pramāṇavatīyamānanda prajñāpāramitā| aparimāṇā hyānanda prajñāpāramitā
||
ānanda āha-kena punaḥ
kāraṇena bhagavan bhagavatā prajñāpāramitāyāḥ pramāṇaṁ nākhyātam
?
bhagavānāha-akṣayatvādānanda prajñāpāramitāyāstathāgataḥ pramāṇaṁ na
nirdiśati | viviktatvādānanda prajñāpāramitāyāḥ pramāṇaṁ tathāgatena
nākhyātam | na hyānanda viviktasya dharmasya viviktatāpyupalabhyate,
kutaḥ punarasya pramāṇaṁ bhaviṣyati
?
evamānanda prajñāpāramitā aprameyatvādapramāṇā aparimāṇā | ye'pi te
ānanda atīte'dhvanyabhūvaṁstathāgatā arhantaḥ samyaksaṁbuddhāḥ,
te'pyānanda ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvitāḥ | na cānanda iyaṁ
prajñāpāramitā kṣīṇā vā parikṣīṇā vā | ye'pi te ānanda anāgate'dhvani
bhaviṣyanti tathāgatā arhantaḥ samyaksaṁbuddhāḥ,
te'pyānanda ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvayiṣyante| na cānanda iyaṁ
prajñāpāramitā kṣeṣyate vā parikṣeṣyate vā | ye'pi te ānanda
etarhyaprameyeṣvasaṁkhyeyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ
samyaksaṁbuddhāstiṣṭhanti dhriyante yāpayanti,
te'pyānanda ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvyante | na ceyamānanda
prajñāpāramitā kṣīyate vā parikṣīyate vā | ahamapyānanda etarhi
tathāgato'rhan samyaksaṁbuddhaḥ | mamāpyānanda ita eva prajñāpāramitātaḥ
prabhāvanā | na cānanda iyaṁ prajñāpāramitā kṣīyate vā parikṣīyate vā |
tatkasya hetoḥ ?
ākāśaṁ hi sa ānanda kṣayayitavyaṁ manyeta,
yaḥ prajñāpāramitāṁ kṣayayitavyāṁ manyeta | tasmāttarhyānanda akṣayeyaṁ
prajñāpāramitā ||
atha khalvāyuṣmataḥ
subhūteretadabhavat-gambhīramidaṁ sthānaṁ tathāgatena bhāṣitam |
yannvahaṁ tathāgataṁ pṛccheyametatsthānam | atha khalvāyuṣmān
subhūtirbhagavantametadavocat-akṣayā bhagavan prajñāpāramitā
?
bhagavānāha - akṣayā hi subhūte prajñāpāramitā yaduta
ākāśākṣayatvātsarvadharmānutpādataḥ | subhūtirāha-kathaṁ bhagavan
bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā
?
bhagavānāha-rūpākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena
prajñāpāramitā abhinirhartavyā | evaṁ vedanāsaṁjñāsaṁskārāḥ |
vijñānākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā
abhinirhartavyā | evaṁ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena
prajñāpāramitā abhinirhartavyā | avidyākṣayatvena subhūte bodhisattvena
mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā | evaṁ saṁskārākṣayatvena
vijñānākṣayatvena nāmarūpākṣayatvena ṣaḍāyatanākṣayatvena
sparśākṣayatvena vedanākṣayatvena tṛṣṇākṣayatvena upādānākṣayatvena
bhavākṣayatvena jātyakṣayatvena jarāmaraṇākṣayatvena
śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsākṣayatvena subhūte bodhisattvena
mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā | iyaṁ subhūte
bodhisattvasya mahāsattvasya antadvayavivarjitā
pratītyasamutpādavyavalokanā |
evaṁ vyavalokayan subhūte
bodhisattvo mahāsattvaḥ pratītyanutpādamanādyantamadhyaṁ taṁ
vyavalokayati | ayaṁ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāveṇiko dharmo
bodhimaṇḍe niṣaṇṇasya,
yadevaṁ pratītyasamutpādaṁ vyavalokayati | evaṁ vyavalokayataḥ subhūte
bodhisattvasya mahāsattvasya pratītyasamutpādaḥ sarvajñajñānapratilambho
bhavati | yo hi kaścitsubhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ anena
akṣayābhirnirhāreṇa prajñāpāramitāyāṁ caran pratītyasamutpādaṁ
vyavalokayati, sa na
śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā sthāsyati,
api tu sthāsyati sarvajñatāyām | ye kecitsubhūte bodhisattvā mahāsattvā
vivartante'nuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ,
sacet imān manasikārānidaṁ copāyakauśalyamanāgamya na jānanti-kathaṁ
prajñāpāramitāyāṁ caratā bodhisattvena mahāsattvena akṣayābhinirhāreṇa
prajñāpāramitā abhinirhartavyā,
kathaṁ ca akṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitāyāṁ pratītyasamutpādo
vyavalokayitavya iti | ye kecitsubhūte bodhisattvā mahāsattvā vivṛttā
vivartante,
vivartsyante ca anuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ,
sarve te idamupāyakauśalyamanāgamya vivṛttā vivartante vivartsyante ca |
ye kecitsubhūte bodhisattvā
mahāsattvā na vivṛttā na vivartante na vivartsyante ca,
sarve te imāṁ prajñāpāramitāmāgamya na vivṛttā na vivartante na
vivartsyante ca anuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ | evaṁ prajñāpāramitāyāṁ
caratā bodhisattvena mahāsattvena akṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitā
abhinirhartavyā | evaṁ ca akṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitāyāṁ
pratītyasamutpādo vyavalokayitavyaḥ| evaṁ khalu punaḥ subhūte
bodhisattvo mahāsattvaḥ pratītyasamutpādaṁ vyavalokayan na
kaṁciddharmamahetukamutpadyamānaṁ samanupaśyati,
na kaṁciddharmaṁ nityaṁ vā dhruvaṁ vā śāśvataṁ vā avipariṇāmadharmakaṁ
vā samanupaśyati | na kaṁciddharmaṁ kārakaṁ vā vedakaṁ vā samanupaśyati
| iyaṁ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya imāṁ
prajñāpāramitāmakṣayābhinirhāreṇa abhinirharato'syāṁ prajñāpāramitāyāṁ
carataḥ pratītyasamutpādavyavalokanā | yasmin samaye subhūte bodhisattvo
mahāsattvaḥ prajñāpāramitāmakṣayābhinirhāreṇa abhinirharan
pratītyasamutpādaṁ vyavalokayati,
tasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvo na rūpaṁ samanupaśyati,
na vedanāṁ na saṁjñāṁ na saṁskārān,
na vijñānaṁ samanupaśyati,
nāvidyāṁ samanupaśyati |
evaṁ na saṁskārānna vijñānaṁ
na nāmarūpaṁ na ṣaḍāyatanaṁ na sparśaṁ na vedanāṁ na tṛṣṇāṁ nopādānaṁ na
bhavaṁ na jātiṁ na jarāmaraṇaṁ na śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsān
samanupaśyati | idaṁ buddhakṣetramiti na samanupaśyati,
anyadbuddhakṣetramiti na samanupaśyati | tamapi dharmaṁ na samanupaśyati,
yena dharmeṇa idaṁ vā anyadvā buddhakṣetraṁ samanupaśyet | iyaṁ sā
subhūte bodhisattvānāṁ mahāsattvānāṁ prajñāpāramitā | yasmin samaye
subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṁ carati,
tasmin samaye māraḥ pāpīyān paramaśokaśalyasamarpito bhavati |
tadyathāpi nāma subhūte puruṣo mātāpitṛṣu kālagateṣu
paramaśokaśalyasamarpito bhavati,
evameva subhūte yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṁ
carati, tasmin samaye
māraḥ pāpīyān paramaśokaśalyasamarpito bhavati ||
subhūtirāha-kimeka eva
bhagavan māraḥ pāpīyān paramaśokaśalyasamarpito bhavati,
utāho bahavo mārāḥ pāpīyāṁsaḥ paramaśokaśalyasamarpitā bhavanti,
utāho ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāḥ pāpīyāṁsaḥ te'pi sarve
tasmin samaye paramaśokaśalyasamarpitā bhavanti
?
evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ subhūtimetadavocat-yasmin samaye subhūte
bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāvihāreṇa viharati,
tasmin samaye ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāṁ pāpīyāṁsaḥ te
sarve paramaśokaśalyasamarpitā bhavanti,
svakasvakeṣvāsaneṣu na ramante | tatkasya hetoḥ
?
prajñāpāramitāvihāreṇa hi viharato'sya subhūte bodhisattvasya
mahāsattvasya sadevamānuṣāsuro loko'vatāraṁ na labhate grahaṇāya,
gādhaṁ na labhate,
yatrainaṁ gṛhītvā viheṭhayedvā vivartayedvā anuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ
| tasmāttarhiḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṁ
samyaksaṁbodhimabhisaṁboddhukāmena prajñāpāramitāyāṁ caritavyam |
tatkasya hetoḥ
?
prajñāpāramitāyāṁ hi subhūte carato bodhisattvasya mahāsattvasya
dānapāramitā bhāvanāparipūriṁ gacchati,
evaṁ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā
bhāvanāparipūriṁ gacchati | prajñāpāramitāyāṁ hi subhūte carato
bodhisattvasya mahāsattvasya sarvāḥ ṣaṭ pāramitā bhāvanāparipūriṁ
gacchanti, sarvāṇi
copāyakauśalyāni bhāvanāparipūriṁ gacchanti | tasya bodhisattvasya
mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṁ carato yāni kānicinmārakarmāṇyutpadyeran,
sarvāṇi tānyutpadyamānānyeva sa prajñāsyati,
prajānan visarjayiṣyati | sarvopāyakauśalyāni subhūte parigrahītukāmena
bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṁ caritavyam,
prajñāpāramitā bhāvayitavyā | yasmin samaye subhūte bodhisattvo
mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṁ carati,
prajñāpāramitāmabhinirharati,
tasmin samaye subhūte na bodhisattvena mahāsattvena
ye'prameyeṣvasaṁkhyeyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantastiṣṭhanti
dhriyante yāpayanti,
te samanvāhartavyāḥ | teṣāmapi itonirjātaiva sarvajñatā yaduta
prajñāpāramitātaḥ | evaṁ samanvāhṛtya tena bodhisattvena mahāsattvena
punarevaṁ cittamutpādayitavyam-ahamapyetān dharmānanuprāpsyāmi ye
tairbuddhairbhagavadbhiranuprāptā iti | evaṁ subhūte bodhisattvena
mahāsattvena prajñāpāramitāyāṁ caratā ime cittotpādā utpādayitavyā
abhinirhartavyā divasasyātyayena,
antaśo'cchaṭāsaṁghātamātrakamapi |
yaśca subhūte aupalambhiko
bodhisattvo mahāsattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpān dānaṁ dadyāt,
ayameva tata aupalambhikādbodhisattvānmahāsattvādbahutaraṁ puṇyaṁ
prasavati, yo'yaṁ
bodhisattvo mahāsattvo divasasyātyayena imāṁ prajñāpāramitāmabhinirharet,
antaśo'cchaṭāsaṁghātamātrakamapi | ayaṁ bodhisattvo
mahāsattvo'vinivartanīyatāyāṁ sthāsyati | tathāgatasamanvāhṛtaḥ sa
bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ,
yo'syāṁ prajñāpāramitāyāṁ caran imāṁścittotpādānutpādayati
divasasyātyayena antaśo'cchaṭāsaṁghātamātrakamapi | kaḥ punarvādo
yasyeme cittotpādā divasamanuvarteran | tathāgatasamanvāhṛtasya hi
subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kā gatiḥ pratikāṅkṣitavyā
?
tathāgatasamanvāhṛtasya hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya nānyā
gatiḥ pratikāṅkṣitavyā anyatrānuttarāyāḥ samyaksaṁbodheḥ |
abhavyaścāsāvapāyeṣūpapattum | svargopapattireva tasya pratikāṅkṣitavyā
| tatrāpi tathāgatairavirahito bhaviṣyati,
tathāgatāvirahiteṣu ca buddhakṣetreṣūpapatsyate,
sattvāṁśca paripācayiṣyati | ime'pi subhūte guṇāḥ,
ime'pyanuśaṁsā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṁ carataḥ,
prajñāpāramitāmabhinirharataḥ,
imāṁścittotpādānutpādayataḥ antaśo'cchaṭāsaṁghātamātrakamapi | kaḥ
punarvādo yasyeme cittotpādā divasamanuvarteran,
tadyathāpi nāma subhūte gandhahastino bodhisattvasya mahāsattvasya ya
etarhyakṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṁbuddhasyāntike
brahmacaryaṁ caratīti ||
āryāṣṭasāhasrikāyāṁ
prajñāpāramitāyāmavakīrṇakusumaparivarto nāmāṣṭāviṁśatitamaḥ ||