5 Oṣadhīparivartaḥ|
atha khalu
bhagavānāyuṣmantaṁ mahākāśyapaṁ tāṁścānyān sthavirān
mahāśrāvakānāmantrayāmāsa-sādhu sādhu mahākāśyapa| sādhu khalu
punaryuṣmākaṁ kāśyapa yadyūyaṁ tathāgatasya bhūtān guṇavarṇān bhāṣadhve|
ete ca kāśyapa tathāgatasya bhūtā guṇāḥ| ataścānye'prameyā asaṁkhyeyāḥ,
yeṣāṁ na sukaraḥ paryanto'dhigantumaparimitānapi kalpān bhāṣamāṇaiḥ|
dharmasvāmī kāśyapa tathāgataḥ,
sarvadharmāṇāṁ rājā prabhurvaśī| yaṁ ca kāśyapa tathāgato dharmaṁ
yatropanikṣipati,
sa tathaiva bhavati| sarvadharmāśca kāśyapa tathāgato yuktyopanikṣipati|
tathāgatajñānenopanikṣipati| yathā te dharmāḥ sarvajñabhūmimeva
gacchanti| sarvadharmārthagatiṁ ca tathāgato vyavalokayati|
sarvadharmārthavaśitāprāptaḥ sarvadharmādhyāśayaprāptaḥ
sarvadharmaviniścayakauśalyajñānaparamapāramitāprāptaḥ
sarvajñajñānasaṁdarśakaḥ sarvajñajñānāvatārakaḥ
sarvajñajñānopanikṣepakaḥ kāśyapa tathāgato'rhan samyaksaṁbuddhaḥ||
tadyathāpi
nāma kāśyapa asyāṁ trisāhasramahāsāhasrāyāṁ lokadhātau
yāvantastṛṇagulmauṣadhivanaspatayo nānāvarṇā nānāprakārā oṣadhigrāmā
nānānāmadheyāḥ pṛthivyāṁ jātāḥ parvatagirikandareṣu vā| meghaśca
mahāvāriparipūrṇa unnamet,
unnamitvā sarvāvatīṁ trisāhasramahāsāhasrāṁ lokadhātuṁ saṁchādayet|
saṁchādya ca sarvatra samakālaṁ vāri pramuñcet| tatra kāśyapa ye
tṛṇagulmauṣadhivanaspatayo'syāṁ trisāhasramahāsāhasralokadhātau,
tatra ye taruṇāḥ komalanālaśākhāpatrapalāśāstṛṇagulmauṣadhivanaspatayo
drumā mahādrumāḥ,
sarve te tato mahāmeghapramuktādvāriṇo yathābalaṁ yathāviṣayamabdhātuṁ
pratyāpibanti| te caikarasena vāriṇā prabhūtena meghapramuktena
yathābījamanvayaṁ vivṛddhiṁ virūḍhiṁ vipulatāmāpadyante,
tathā ca puṣpaphalāni prasavanti| te ca pṛthak pṛthagū nānānāmadheyāni
pratilabhante| ekadharaṇīpratiṣṭhitāśca te sarve oṣadhigrāmā bījagrāmā
ekarasatoyābhiṣyanditāḥ| evameva kāśyapa tathāgato'rhan samyaksaṁbuddho
loka utpadyate| yathā mahāmeghaḥ unnamate,
tathā tathāgato'pyutpadya sarvāvantaṁ sadevamānuṣāsuraṁ lokaṁ
svareṇābhivijñāpayati|
tadyathāpi
nāma kāśyapa mahāmeghaḥ sarvāvatīṁ trisāhasramahāsāhasrāṁ
lokadhātumavacchādayati,
evameva kāśyapa tathāgato'rhan samyaksaṁbuddhaḥ sadevamānuṣāsurasya
lokasya purata evaṁ śabdamudīrayati,
ghoṣamanuśrāvayati-tathāgato'smi bhavanto devamanuṣyāḥ arhan
samyaksaṁbuddhaḥ,
tīrṇastārayāmi,
mukto mocayāmi,
āśvasta āśvāsayāmi,
parinirvṛtaḥ parinirvāpayāmi| ahamimaṁ ca lokaṁ paraṁ ca lokaṁ samyak
prajñayā yathābhūtaṁ prajānāmi sarvajñaḥ sarvadarśī| upasaṁkrāmantu māṁ
bhavanto devamanuṣyā dharmaśravaṇāya| ahaṁ mārgasyākhyātā mārgadeśiko
mārgavit mārgakovidaḥ| tatra kāśyapa bahūni prāṇikoṭīnayutaśatasahasrāṇi
tathāgatasya dharmaśravaṇāyopasaṁkrāmanti| atha tathāgato'pi teṣāṁ
sattvānāmindriyavīryaparāparavaimātratāṁ jñātvā tāṁstān
dharmaparyāyānupasaṁharati,
tāṁ tāṁ dharmakathāṁ kathayati bahvīṁ vicitrāṁ harṣaṇīyāṁ paritoṣaṇīyāṁ
prāmodyakaraṇīyāṁ hitasukhasaṁvartanakaraṇīyām| yayā kathaya te sattvāḥ
dṛṣṭa eva dharme sukhitā bhavanti,
kālaṁ ca kṛtvā sugatīṣūpapadyante,
yatra prabhūtāṁśca kāmān paribhuñjante,
dharmaṁ ca śṛṇvanti| śrutvā ca taṁ dharmaṁ vigatanīvaraṇā bhavanti|
anupūrveṇa ca sarvajñadharmeṣvabhiyujyante yathābalaṁ yathāviṣayaṁ
yathāsthānam||
tadyathāpi
nāma kāśyapa mahāmeghaḥ sarvāvatīṁ trisāhasramahāsāhasrāṁ lokadhātuṁ
saṁchādya samaṁ vāri pramuñcati,
sarvāṁśca tṛṇagulmauṣadhivanaspatīn vāriṇā saṁtarpayati| yathābalaṁ
yathāviṣayaṁ yathāsthāmaṁ ca te tṛṇagulmauṣadhivanaspatayo vāryāpibanti,
svakasvakāṁ ca jātipramāṇatāṁ gacchanti| evameva kāśyapa tathāgato'rhan
samyaksaṁbuddho yaṁ dharmaṁ bhāṣate,
sarvaḥ sa dharma ekaraso yaduta vimuktiraso virāgaraso nirodharasaḥ
sarvajñajñānaparyavasānaḥ| tatra kāśyapa ye te sattvāstathāgatasya
dharmaṁ bhāṣamāṇasya śṛṇvanti dhārayanti abhisaṁyujyante,
na te ātmanātmānaṁ jānanti vā vedayanti vā budhyanti vā| tatkasya hetoḥ?
tathāgata eva kāśyapa tān sattvāṁstathā jānāti,
ye ca te,
yathā ca te,
yādṛśāśca te| yaṁ ca te cintayanti,
yathā ca te cintayanti,
yena ca te cintayanti| yaṁ ca te bhāvayanti,
yathā ca te bhāvayanti,
yena ca te bhāvayanti| yaṁ ca te prāpnuvanti,
yathā ca te prāpnuvanti,
yena ca te prāpnuvanti| tathāgata eva kāśyapa tatra pratyakṣaḥ
pratyakṣadarśī yathā ca darśī teṣāṁ sattvānāṁ tāsu tāsu bhūmiṣu
sthitānāṁ tṛṇagulmauṣadhivanaspatīnāṁ hīnotkṛṣṭamadhyamānām| so'haṁ
kāśyapa ekarasadharma viditvā yaduta vimuktirasaṁ nirvṛtirasaṁ
nirvāṇaparyavasānaṁ nityaparinirvṛtamekabhūmikamākāśagatikamadhimuktiṁ
sattvānāmanurakṣamāṇo na sahasaiva sarvajñajñānaṁ saṁprakāśayāmi|
āścaryaprāptā adbhutaprāptā yūyaṁ kāśyapa yadyūyaṁ saṁdhābhāṣitaṁ
tathāgatasya na śaknutha avataritum| tatkasya hetoḥ?
durvijñeyaṁ kāśyapa tathāgatānāmarhatāṁ samyaksaṁbuddhānāṁ
saṁdhābhāṣitamiti||
atha khalu
bhagavāṁstasyāṁ velāyāmimamevārthaṁ bhūyasyā mātrayā saṁdarśayamāna imā
gāthā abhāṣata—
dharmarājā
ahaṁ loke utpanno bhavamardanaḥ|
dharmaṁ
bhāṣāmi sattvānāmadhimuktiṁ vijāniya||1||
dhīrabuddhī
mahāvīrā ciraṁ rakṣanti bhāṣitam|
rahasyaṁ cāpi
dhārenti na ca bhāṣanti prāṇinām||2||
durbodhyaṁ
cāpi tajjñānaṁ sahasā śrutva bāliśāḥ|
kāṅkṣāṁ kuryuḥ
sudurmedhāstato bhraṣṭā bhrameyu te||3||
yathāviṣayu
bhāṣāmi yasya yādṛśakaṁ balam|
anyamanyehi
arthehi dṛṣṭiṁ kurvāmi ujjukām||4||
yathāpi
kāśyapā megho lokadhātūya unnataḥ|
sarvamonahatī
cāpi chādayanto vasuṁdharām||5||
so ca vārisya
saṁpūrṇo vidyunmālī mahāmbudaḥ|
nirnādayanta
śabdena harṣayet sarvadehinaḥ||6||
sūryaraśmī
nivāritvā śītalaṁ kṛtva maṇḍalam|
hastaprāpto'vatiṣṭhanto vāri muñcet samantataḥ||7||
sa caiva mama
muñceta āpaskandhamanalpakam|
prākharantaḥ
samantena tarpayenmedinīmimām||8||
iha yā kāci
medinyāṁ jātā oṣadhayo bhavet|
tṛṇagulmavanaspatyo drumā vātha mahādrumāḥ ||9||
sasyāni
vividhānyeva yadvāpi haritaṁ bhavet|
parvate
kandare caiva nikuñjeṣu ca yadbhavet||10||
sarvān
saṁtarpayenmeghastṛṇagulmavanaspatīn|
tṛṣitāṁ
dharaṇīṁ tarpet pariṣiñcati cauṣadhīḥ||11||
tacca ekarasaṁ
vāri meghamuktamihasthitam|
yathābalaṁ
yathāviṣayaṁ tṛṇagulmā pibanti tat||12||
drumāśca ye
keci mahādrumāśca
khudrāka
madhyāśca yathāvayāśca|
yathābalaṁ
sarve pibanti vāri
pibanti
vardhanti yathecchakāmāḥ||13||
kāṇḍena nālena
tvacā yathaiva
śākhāpraśākhāya tathaiva patraiḥ|
vardhanti
puṣpehi phalehi caiva
meghābhivṛṣṭena mahauṣadhīyaḥ||14||
yathābalaṁ tā
viṣayaśca yādṛśo
yāsāṁ ca yad
yādṛśakaṁ ca bījam|
svakasvakaṁ
tāḥ prasavaṁ dadanti
vāriṁ ca taṁ
ekarasaṁ pramuktam||15||
emeva
buddho'pi ha loke kāśyapa
utpadyate
vāridharo va loke|
utpadya ca
bhāṣati lokanātho
bhūtāṁ cariṁ
darśayate ca prāṇinām||16||
evaṁ ca
saṁśrāvayate maharṣiḥ
puraskṛto loke
sadevake'smin|
tathāgato'haṁ
dvipadottamo jino
utpannu
lokasmi yathaiva meghaḥ||17||
saṁtarpayiṣyāmyahu sarvasattvān
saṁśuṣkagātrāṁstribhave vilagnān|
duḥkhena
śuṣyanta sukhe sthapeyaṁ
kāmāṁśca
dāsyāmyahu nirvṛtiṁ ca||18||
śṛṇotha me
devamanuṣyasaṁghā
upasaṁkramadhvaṁ mama darśanāya|
tathāgato'haṁ
bhagavānanābhibhūḥ
saṁtāraṇārthaṁ
iha loki jātaḥ||19||
bhāṣāmi ca
prāṇisahasrakoṭināṁ
dharmaṁ
viśuddhaṁ abhidarśanīyam|
ekā ca tasyo
samatā tathatvaṁ
yadidaṁ
vimuktiścatha nirvṛtī ca||20||
svareṇa
caikena vadāmi dharmaṁ
bodhiṁ nidānaṁ
kariyāna nityam|
samaṁ hi
etadviṣamatva nāsti
na kaści
vidveṣu na rāgu vidyate||21||
anunīyatā
mahya na kācidasti
premā ca
doṣaśca na me kahiṁcit|
samaṁ ca
dharmaṁ pravadāmi dehināṁ
yathaikasattvasya tathā parasya||22||
ananyakarmā
pravadāmi dharmaṁ
gacchantu
tiṣṭhantu niṣīdamānaḥ|
niṣaṇṇa
śayyāsanamāruhitvā
kilāsitā mahya
na jātu vidyate||23||
saṁtarpayāmī
imu sarvalokaṁ
megho va vāriṁ
sama muñcamānaḥ|
āryeṣu nīceṣu
ca tulyabuddhi-
rduḥśīlabhūteṣvatha śīlavatsu||24||
vinaṣṭacāritra
tathaiva ye narā-
ścāritraācārasamanvitāśca|
dṛṣṭisthitā ye
ca vinaṣṭadṛṣṭī
samyagdṛśo ye
cāviśuddhadṛṣṭayaḥ||25||
hīneṣu
cotkṛṣṭamatīṣu cāpi
mṛdvindriyeṣu
pravadāmi dharmam|
kilāsitāṁ
sarva vivarjayitvā
samyak
pramuñcāmyahu dharmavarṣam||26||
yathābalaṁ ca
śruṇiyāna mahyaṁ
vividhāsu
bhūmīṣu pratiṣṭhihanti|
deveṣu
martyeṣu manorameṣu
śakreṣu
brahmeṣvatha cakravartiṣu||27||
kṣudrānukṣudrā
ima oṣadhīyo
kṣudrīka etā
iha yāva loke|
anyā ca madhyā
mahatī ca oṣadhī
śṛṇotha tāḥ
sarva prakāśayiṣye||28||
anāsravaṁ
dharma prajānamānā
nirvāṇaprāptā
viharanti ye narāḥ|
ṣaḍabhijña
traividya bhavanti ye ca
sā kṣudrikā
oṣadhi saṁpravuttā||29||
girikandeṣū
viharanti ye ca
pratyekabodhiṁ
spṛhayanti ye narāḥ|
ye īdṛśā
madhyaviśuddhabuddhayaḥ
sā madhyamā
oṣadhi saṁpravuttā||30||
ye
prārthayante puruṣarṣabhatvaṁ
buddho
bhaviṣye naradevanāthaḥ|
vīryaṁ ca
dhyānaṁ ca niṣevamāṇāḥ
sā oṣadhī agra
iyaṁ pravuccati||31||
ye cāpi yuktāḥ
sugatasya putrā
maitrīṁ
niṣevantiha śāntacaryām|
niṣkāṅkṣaprāptā puruṣarṣabhatve
ayaṁ drumo
vucyati evarūpaḥ||32||
avivarticakraṁ
hi pravartayantā
ṛddhībalasmin
sthita ye ca dhīrāḥ|
pramocayanto
bahu prāṇikoṭī
mahādrumo so
ca pravuccate hi||33||
samaśca so
dharma jinena bhāṣito
meghena vā
vāri samaṁ pramuktam|
citrā abhijñā
ima evarūpā
yathauṣadhīyo
dharaṇītalasthāḥ||34||
anena
dṛṣṭāntanidarśanena
upāyu jānāhi
tathāgatasya|
yathā ca so
bhāṣati ekadharmaṁ
nānāniruktī
jalabindavo vā||35||
mamāpi co
varṣatu dharmavarṣaṁ
loko hyayaṁ
tarpitu bhoti sarvaḥ|
yathābalaṁ
cānuvicintayanti
subhāṣitaṁ
ekarasaṁ pi dharmam||36||
tṛṇagulmakā vā
yatha varṣamāṇe
madhyā pi vā
oṣadhiyo yathaiva|
drumā pi vā te
ca mahādrumā vā
yatha
śobhayante daśadikṣu sarve||37||
iyaṁ sadā
lokahitāya dharmatā
tarpeti
dharmeṇimu sarvalokam|
saṁtarpitaścāpyatha sarvalokaḥ
pramuñcate
oṣadhi puṣpakāṇi||38||
madhyāpi ca
oṣadhiyo vivardhayī
arhanta ye te
sthita āsravakṣaye|
pratyekabuddhā
vanaṣaṇḍacāriṇo
niṣpādayī
dharmamimaṁ subhāṣitam||39||
bahubodhisattvāḥ smṛtimanta dhīrāḥ
sarvatra
traidhātuki ye gatiṁgatāḥ|
paryeṣamāṇā
imamagrabodhiṁ
drumā va
vardhanti ti nityakālam||40||
ye
ṛddhimantaścatudhyānadhyāyino
ye śūnyatāṁ
śrutva janenti prītim|
raśmīsahasrāṇi
pramuñcamānā-
ste caiva
vuccanti mahādrumā iha||41||
etādṛśī
kāśyapa dharmadeśanā
meghena vā
vāri samaṁ pramuktam|
bahvī
vivardhanti mahauṣadhīyo
manuṣyapuṣpāṇi
anantakāni||42||
svapratyayaṁ
dharma prakāśayāmi
kālena darśemi
ca buddhabodhim|
upāyakauśalyu
mamaitadagraṁ
sarveṣa co
lokavināyakānām||43||
paramārtha
evaṁ mayaṁ bhūtabhāṣito
te śrāvakāḥ
sarvi na enti nirvṛtim|
caranti ete
vara bodhicārikāṁ
buddhā
bhaviṣyantimi sarvaśrāvakāḥ||44||
punaraparaṁ
kāśyapa tathāgataḥ sattvavinaye samo na cāsamaḥ| tadyathā kāśyapa
candrasuryaprabhā sarvalokamavabhāsayati kuśalakāriṇamakuśalakāriṇaṁ
cordhvāvasthitamadharāvasthitaṁ ca sugandhi durgandhi,
sā sarvatra samaṁ prabhā nipatati na viṣamam,
evameva kāśyapa tathāgatānāmarhatāṁ samyaksaṁbuddhānāṁ
sarvajñajñānacittaprabhā sarveṣu pañcagatyupapanneṣu sattveṣu
yathādhimuktiṁ mahāyānikapratyekabuddhayānikaśrāvakayānikeṣu
saddharmadeśanā samaṁ pravartate| na ca tathāgatasya jñānaprabhāyā ūnatā
vā atiriktatā vā yathāpuṇyajñānasamudāgamāya saṁbhavati| na santi
kāśyapa trīṇi yānāni| kevalamanyonyacaritāḥ sattvāḥ,
tena trīṇi yānāni prajñapyante||
evamukte
āyuṣmān mahākāśyapo bhagavantametadavocat-yadi bhagavan na santi trīṇi
yānāni,
kiṁ kāraṇaṁ pratyutpanne'dhvani śrāvakapratyekabuddhabodhisattvānāṁ
prajñaptiḥ prajñapyate?
evamukte bhagavānāyuṣmantaṁ mahākāśyapametadavocat-tadyathā kāśyapa
kumbhakāraḥ samāsu mṛttikāsu bhājanāni karoti| tatra kānicid
guḍabhājanāni bhavanti,
kānicid ghṛtabhājanāni,
kānicid dadhikṣīrabhājanāni,
kānicid hīnānyaśucibhājanāni bhavanti,
na ca mṛttikāyā nānātvam,
atha ca dravyaprakṣepamātreṇa bhājanānāṁ nānātvaṁ prajñāyate| evameva
kāśyapa ekamevedaṁ yānaṁ yaduta buddhayānam| na dvitīyaṁ na tṛtīyaṁ vā
yānaṁ saṁvidyate||
evamukte
āyuṣmān mahākāśyapo bhagavantametadavocat-yadyapi bhagavan sattvā
nānādhimuktayo ye traidhātukānniḥsṛtāḥ,
kiṁ teṣāmekaṁ nirvāṇamuta dve trīṇi vā?
bhagavānāha-sarvadharmasamatāvabodhāddhi kāśyapa nirvāṇam| taccaikam,
na dve na trīṇi| tena hi kāśyapa upamāṁ te kariṣyāmi| upamayā ihaikatyā
vijñapuruṣā bhāṣitasyārthamājānanti| tadyathā kāśyapa jātyandhaḥ
puruṣaḥ| sa evaṁ brūyānna santi suvarṇadurvaṇāni rūpāṇi,
na santi suvarṇadurvarṇānāṁ rūpāṇāṁ draṣṭāraḥ,
na staḥ sūryācandramasau,
na santi nakṣatrāṇi,
na santi grahāḥ,
na santi grahāṇāṁ draṣṭāraḥ| athānye puruṣāstasya jātyandhasya puruṣasya
purata evaṁ vadeyuḥ-santi suvarṇadurvarṇāni rūpāṇi,
santi suvarṇadurvarṇānāṁ rūpāṇāṁ draṣṭāraḥ,
staḥ sūryācandramasau,
santi nakṣatrāṇi,
santi grahāḥ,
santi grahāṇāṁ draṣṭāraḥ| sa ca jātyandhaḥ puruṣasteṣāṁ puruṣāṇāṁ na
śraddadhyāt,
noktaṁ gṛhṇīyāt| atha kaścid vaidyaḥ sarvavyādhijñaḥ syāt| sa taṁ
jātyandhaṁ puruṣaṁ paśyet| tasyaivaṁ syāt-tasya puruṣasya pūrvapāpena
karmaṇā vyādhirutpannaḥ| ye ca kecana vyādhaya utpadyante,
te sarve caturvidhāḥ-vātikāḥ paittikāḥ ślaiṣmikāḥ sāṁnipātikāśca| atha
sa vaidyastasya vyādhervyupaśamanārthaṁ punaḥ punarupāyaṁ cintayet|
tasyaivaṁ
syāt-yāni khalvimāni dravyāṇi pracaranti,
na taiḥ śakyo'yaṁ vyādhiścikitsitum| santi tu himavati parvatarāje
catasra oṣadhayaḥ| katamāścatasraḥ?
tadyathā-prathamā sarvavarṇarasasthānānugatā nāma,
dvitīyā sarvavyādhipramocanī nāma,
tṛtīyā sarvaviṣavināśanī nāma,
caturthī yathāsthānasthitasukhapradā nāma| imāścatasraḥ oṣadhayaḥ| atha
sa vaidyastasmin jātyandhe kāruṇyamutpādya tādṛśamupāyaṁ cintayet,
yenopāyena himavantaṁ parvatarājaṁ śaknuyādgantam| gatvā
cordhvamapyārohet,
adho'pyavataret,
tiryagapipravicinuyāt| sa evaṁ pravicinvaṁstāścatasra oṣadhīrārāgayet|
ārāgya ca kāṁciddantaiḥ kṣoditāṁ kṛtvā dadyāt,
kāṁcit peṣayitvā dadyāt,
kāṁcidanyadravyasaṁyojitāṁ pācayitvā dadyāt,
kāṁcidāmadravyasaṁyojitāṁ kṛtvā dadyāt,
kāṁcicchalākayā śarīrasthānaṁ viddhvā dadyāt,
kāṁcidagninā paridāhya dadyāt,
kāṁcidanyonyadravyasaṁyuktāṁ yāvat pānabhojanādiṣvapi yojayitvā dadyāt|
atha sa jātyandhapuruṣastenopāyayogena cakṣuḥ pratilabheta| sa
pratilabdhacakṣurbahiradhyātmaṁ dūre āsanne ca candrasūryaprabhāṁ
nakṣatrāṇi grahān sarvarūpāṇi ca paśyet| evaṁ ca vadet-aho batāhaṁ
mūḍhaḥ,
yo'haṁ pūrvamācakṣamāṇānāṁ na śraddadhāmi,
noktaṁ gṛhṇāmi| so'hamidānīṁ sarvaṁ paśyāmi| mukto'smi andhabhāvāt|
pratilabdhacakṣuścāsmi| na ca me kaścid viśiṣṭataro'stīti| tena ca
samayena pañcābhijñā ṛṣayo
bhaveyurdivyacakṣurdivyaśrotraparacittajñānapūrvanivāsānusmṛtijñānarddhivimokṣakriyākuśalāḥ,
te taṁ puruṣamevaṁ vadeyuḥ-kevalaṁ bhoḥ puruṣa tvayā cakṣuḥ
pratilabdham| na tu bhavān kiṁcijjānāti| kuto'bhimānaste samutpannaḥ?
na ca te'sti prajñā| na cāsi paṇḍitaḥ| tamenamevaṁ vadeyuḥ-yadā tvaṁ
bhoḥ puruṣa antargṛhaṁ niṣaṇṇo bahiranyāni rūpāṇi na paśyasi,
na ca jānāsi,
nāpi te ye sattvāḥ snigdhacittā vā drugdhacittā vā| na vijānīṣe
pañcayojanāntarasthitasya janasya bhāṣamāṇasya| bherīśaṅkhādīnāṁ śabdaṁ
na prajānāsi,
na śṛṇoṣi| krośāntaramapyanutkṣipya pādau na śaknoṣi gantum|
jātasaṁvṛddhaścāsi mātuḥ kukṣau| tāṁ ca kriyāṁ na smarasi| tatkathamasi
paṇḍitaḥ?
kathaṁ ca sarvaṁ paśyāmīti vadasi?
tatsādhu bhoḥ puruṣa yadandhakāraṁ tatprakāśamiti saṁjānīṣe,
yacca prakāśaṁ tadandhakāramiti saṁjānīṣe||
atha sa
puruṣastān ṛṣīnevaṁ vadet-ka upāyaḥ,
kiṁ vā śubhaṁ karma kṛtvedṛśīṁ prajñāṁ pratilabheya,
yuṣmākaṁ prasādāccaitān guṇān pratilabheya?
atha khalu te ṛṣayastasya puruṣasyaivaṁ kathayeyuḥ-yadīcchasi,
araṇye vasa| parvataguhāsu vā niṣaṇṇo dharmaṁ cintaya| kleśāśca te
prahātavyāḥ| tathā dhūtaguṇasamanvāgato'bhijñāḥ pratilapsyase| atha sa
puruṣastamarthaṁ gṛhītvā pravrajitaḥ| araṇye vasan ekāgracitto
lokatṛṣṇāṁ prahāya pañcābhijñāḥ prāpnuyāt| pratilabdhābhijñaśca
cintayet-yadahaṁ pūrvamanyatkarma kṛtavān,
tena me na kaścid guṇo'dhigataḥ| idānīṁ yathācintitaṁ gacchāmi| pūrvaṁ
cāhamalpaprajño'lpapratisaṁvedī andhabhūto'smyāsīt||
iti hi kāśyapa
upamaiṣā kṛtā asyārthasya vijñaptaye| ayaṁ ca punaratrārtho draṣṭavyaḥ|
jātyandha iti kāśyapa ṣaḍgatisaṁsārasthitānāṁ sattvānāmetadadhivacanam,
ye saddharmaṁ na jānanti,
kleśatamondhakāraṁ ca saṁvardhayanti| te cāvidyāndhāḥ| avidyāndhāśca
saṁskārānupavicinvati,
saṁskārapratyayaṁ ca nāmarūpam,
yāvadevamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati|
evamavidyāndhāstiṣṭhanti sattvāḥ saṁsāre| tathāgatastu karuṇāṁ janayitvā
traidhātukānniḥsṛtaḥ piteva priye ekaputrake karuṇāṁ janayitvā
traidhātuke'vatīrya sattvān saṁsāracakre paribhramataḥ saṁpaśyati| na ca
te saṁsārānniḥsaraṇaṁ prajānanti| atha bhagavāṁstān prajñācakṣuṣā
paśyati| dṛṣṭvā ca jānāti-amī sattvāḥ pūrvaṁ kuśalaṁ kṛtvā
mandadveṣāstīvrarāgāḥ,
mandarāgāstīvradveṣāḥ,
kecidalpaprajñāḥ,
kecit paṇḍitāḥ,
kecitparipākaśuddhāḥ,
kecinmithyādṛṣṭayaḥ| teṣāṁ sattvānāṁ tathāgata upāyakauśalyena trīṇi
yānāni deśayati| tatra yathā te ṛṣayaḥ pañcābhijñā viśuddhacakṣuṣaḥ,
evaṁ bodhisattvā bodhicittānyutpādya anutpattikīṁ dharmakṣāntiṁ
pratilabhya anuttarāṁ samyaksaṁbodhimabhisaṁbudhyante||
tatra yathāsau
mahāvaidyaḥ,
evaṁ tathāgato draṣṭavyaḥ| yathāsau jātyandhastathā mohāndhāḥ sattvā
draṣṭavyāḥ| yathā vātapittaśleṣmāṇaḥ,
evaṁ rāgadveṣamohāḥ,
dvāṣaṣṭi ca dṛṣṭikṛtāni draṣṭavyāni| yathā catasra oṣadhayastathā
śūnyatānimittāpraṇihitanirvāṇadvāraṁ ca draṣṭavyam| yathā yathā
dravyāṇyupayujyante,
tathā tathā vyādhayaḥ praśāmyantīti| evaṁ śūnyatānimittāpraṇihitāni
vimokṣamukhāni bhāvayitvā sattvā avidyāṁ nirodhayanti| avidyānirodhāt
saṁskāranirodhaḥ,
yāvadevamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavati| evaṁ
cāsya cittaṁ na kuśale tiṣṭhati na pāpe||
yathā
andhaścakṣuḥ pratilabhate,
tathā śrāvakapratyekabuddhayānīyo draṣṭavyaḥ| saṁsārakleśabandhanāni
cchinatti| kleśabandhanānnirmuktaḥ pramucyate ṣaṅgatikāt traidhātukāt|
tena śrāvakayānīyaḥ evaṁ jānāti,
evaṁ ca vācaṁ bhāṣate-na santyapare dharmā abhisaṁboddhavyāḥ|
nirvāṇaprāpto'smīti| atha khalu tathāgatastasmai dharmaṁ deśayati| yena
sarvadharmā na prāptāḥ,
kutastasya nirvāṇamiti?
taṁ bhagavān bodhau samādāpayati| sa utpannabodhicitto na saṁsārasthito
na nirvāṇaprāpto bhavati| so'vabudhya traidhātukaṁ daśasu dikṣu śūnyaṁ
nirmitopamaṁ māyopamaṁ svapnamarīcipratiśrutkopamaṁ lokaṁ paśyati| sa
sarvadharmānanutpannānaniruddhān abaddhānamuktān atamondhakārān
naprakāśān paśyati| ya evaṁ gambhīrān dharmān paśyati,
sa paśyati apaśyanayā sarvatraidhātukaṁ
paripūrṇamanyonyasattvāśayādhimuktam||
atha khalu
bhagavānimamevārthaṁ bhūyasyā mātrayā saṁdarśayamānaḥ tasyāṁ velāyāmimā
gāthā abhāṣata—
candrasūryaprabhā yadvannipatanti samaṁ nṛṣu|
guṇavatsvatha
pāpeṣu prabhāyā nonapūrṇatā||45||
tathāgatasya
prajñābhā samā hyādityacandravat|
sarvasattvān
vinayate na conā naiva cādhikā||46||
yathā kulālo
mṛdbhāṇḍaṁ kurvan mṛtsu samāsvapi|
bhavanti
bhājanā tasya guḍakṣīradhṛtāmbhasām||47||
aśuceḥ
kānicittatra dadhno'nyāni bhavanti tu|
mṛdamekāṁ sa
gṛhṇāti kurvan bhāṇḍāni bhārgavaḥ||48||
yādṛk
prakṣipyate dravyaṁ bhājanaṁ tena lakṣyate|
sattvāviśeṣe'pi tathā rucibhedāttathāgatāḥ||49||
yānabhedaṁ
varṇayanti buddhayānaṁ tu niṁścitam|
saṁsāracakrasyājñānānnirvṛtiṁ na vijānate||50||
yastu śūnyān
vijānāti dharmānātmavivarjitān|
saṁbuddhānāṁ
bhagavatāṁ bodhiṁ jānāti tattvataḥ||51||
prajñāmadhyavyavasthānāt pratyekajina ucyate|
śūnyajñānavihīnatvācchrāvakaḥ saṁprabhāṣyate||52||
sarvadharmāvabodhāttu samyaksaṁbuddha ucyate|
tenopāyaśatairnityaṁ dharmaṁ deśeti prāṇinām||53||
yathā hi
kaścijjātyandhaḥ sūryendugrahatārakāḥ|
apaśyannevamāhāsau nāsti rūpāṇi sarvaśaḥ||54||
jātyandhe tu
mahāvaidyaḥ kāruṇyaṁ saṁniveśya ha|
himavantaṁ sa
gatvāna tiryagūrdhvamadhastathā||55||
sarvavarṇarasthānā nagāllabhata oṣadhīḥ|
evamādīścatasro'tha prayogamakarottataḥ||56||
dantaiḥ
saṁcūrṇya kāṁcittu piṣṭvā cānyāṁ tathāparām|
sūcyagreṇa
praveśyāṅge jātyandhāya prayojayet||57||
sa
labdhacakṣuḥ saṁpaśyet sūryendugrahatārakāḥ|
evaṁ cāsya
bhavetpūrvajñānāttadudāhṛtam||58||
evaṁ sattvā
mahājñānā jātyandhāḥ saṁsaranti hi|
pratītyotpādacakrasya ajñānādduḥkhavartmanaḥ||59||
evamajñānasaṁmūḍhe loke sarvaviduttamaḥ|
tathāgato
mahāvaidya utpannaḥ karuṇātmakaḥ||60||
upāyakuśalaḥ
śāstā saddharmaṁ deśayatyasau|
anuttarāṁ
buddhabodhiṁ deśayatyagrayānike||61||
prakāśayati
madhyāṁ tu madhyaprajñāya nāyakaḥ|
saṁsārabhīrave
bodhimanyāṁ saṁvarṇayatyapi||62||
traidhātukānniḥsṛtasya śrāvakasya vijānataḥ|
bhavatyevaṁ
mayā prāptaṁ nirvāṇamamalaṁ śivam||63||
tāmeva tatra
prakāśemi naitannirvāṇamucyate|
sarvadharmāvabodhāttu nirvāṇaṁ prāpyate'mṛtam||64||
maharṣayo
yathā tasmai karuṇāṁ saṁniveśya vai|
kathayanti ca
mūḍho'si mā te'bhūjjñānavānaham||65||
abhyantarāvasthitastvaṁ yadā bhavasi koṣṭhake|
bahiryadvartate tadvai na jānīṣe tvamalpadhīḥ||66||
yo'bhyantare'vasthitastu bahirjñātaṁ kṛtākṛtam|
so adyāpi na
jānāti kutastvaṁ vetsyase'lpadhīḥ||67||
pañcayojanamātraṁ tu yaḥ śabdo niścarediha|
taṁ śrotuṁ na
samartho'si prāgevānyaṁ vidūrataḥ||68||
tvayi ye
pāpacitta vā anunītāstathāpare|
te na śakyaṁ
tvayā jñātumabhimānaḥ kuto'sti te||69||
krośamātre'pi
gantavye padavīṁ na vinā gatiḥ|
mātuḥ kukṣau
ca yadvṛttaṁ vismṛtaṁ tattadeva te||70||
abhijñā yasya
pañcaitāḥ sa sarvajña ihocyate|
tvaṁ
mohādapyakiṁcijjñaḥ sarvajño'smīti bhāṣase||71||
sarvajñatvaṁ
prārthayase yadyabhijñābhinirhareḥ|
taṁ
cābhijñābhinirhāramaraṇyastho vicintaya|
dharmaṁ
viśuddhaṁ tena tvamabhijñāḥ pratilapsyase||72||
so'rthaṁ gṛhya
gato'raṇyaṁ cintayet susamāhitaḥ|
abhijñāḥ
prāptavān pañca nacireṇa guṇānvitaḥ||73||
tathaiva
śrāvakāḥ sarve prāptanirvāṇasaṁjñinaḥ|
jino'tha
deśayettasmai viśrāmo'yaṁ na nirvṛtiḥ||74||
upāya eṣa
buddhānāṁ vadanti yadimaṁ nayam|
sarvajñatvamṛte nāsti nirvāṇaṁ tatsamārabha||75||
tryadhvajñānamanantaṁ ca ṣaṭ ca pāramitāḥ śubhāḥ|
śūnyatāmanimittaṁ ca praṇidhānavivarjitam||76||
bodhicittaṁ ca
ye cānye dharmā nirvāṇagāminaḥ|
sāsravānāsravāḥ śāntāḥ sarve gaganasaṁnibhāḥ||77||
brahmavihārāścatvāraḥ saṁgrahā ye ca kīrtitāḥ|
sattvānāṁ
vinayārthāya kīrtitāḥ paramarṣibhiḥ||78||
yaśca dharmān
vijānāti māyāsvapnasvabhāvakān|
kadalīskandhaniḥsārān pratiśrutkāsamānakān||79||
tatsvabhāvaṁ
ca jānāti traidhātukamaśeṣataḥ|
abaddhamavimuktaṁ ca na vijānāti nirvṛtim||80||
sarvadharmān
samān śūnyānnirnānākaraṇātmakān|
na caitān
prekṣate nāpi kiṁciddharmaṁ vipaśyati||81||
sa paśyati
mahāprajño dharmakāyamaśeṣataḥ|
nāsti
yānatrayaṁ kiṁcidekayānamihāsti tu||82||
sarvadharmāḥ
samāḥ sarve samāḥ samasamāḥ sadā|
evaṁ jñātvā
vijānāti nirvāṇamamṛtaṁ śivam||83||
ityāryasaddharmapuṇḍarīke dharmaparyāye oṣadhīparivarto nāma pañcamaḥ||