Pratītyasamutpādādivibhaṅganirdeśasūtram |
evaṁ mayā śrutam | ekasmin
samaye bhagavān śrāvastyāṁ viharati sma jetavane anāthapiṇḍadasyārāme
mahatā bhikṣusaṁghena sārdhamardhatrayodaśabhirbhikṣuśataiḥ | tatra
bhagavānāmantrayate sma-pratītyasamutpādasya vo bhikṣavaḥ ādiṁ vo
deśayiṣyāmi vibhaṅgaṁ ca | tacchṛṇuta,
sādhu ca suṣṭhu ca manasikuruta,
bhāṣiṣye-
pratītyasamutpādasya ādiḥ
katamaḥ ? yaduta
asmin sati idaṁ bhavati,
asyotpādādidamutpadyate | yaduta avidyāpratyayāḥ saṁskārāḥ |
saṁskārapratyayaṁ vijñānam | vijñānapratyayaṁ nāmarūpam |
nāmarūpapratyayaṁ ṣaḍāyatanam | ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśaḥ |
sparśapratyayā vedanā | vedanāpratyayā tṛṣṇā | tṛṣṇāpratyayamupādānam |
upādānapratyayo bhavaḥ | bhavapratyayā jātiḥ | jātipratyayā
jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṁbhavanti | evamasya
kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati | ayamucyate
pratītyasamutpādasyādiḥ ||
vibhaṅgaḥ katamaḥ
?
avidyāpratyayāḥ saṁskārāḥ ityavidyā katamā
?
yat pūrvānte'jñānam,
aparānte'jñānam,
pūrvāntāparānte'jñānam,
adhyātmajñānam,
bahirdhājñānam,
adhyātmabahirdhājñānam,
karmaṇyajñānam,
vipāke'jñānam,
karmavipāke'jñānam,
buddhe'jñānam,
dharme'jñānam,
saṁghe'jñānam,
duḥkhe'jñānam,
samudaye'jñānam,
nirodhe'jñānam,
mārge'jñānam,
hetāvajñānam,
hetusamutpanneṣu dharmeṣvajñānam,
kuśalākuśaleṣu sāvadyānavadyeṣu sevitavyāsevitavyeṣu
hīnapraṇītakṛṣṇaśuklasapratibhāgapratītyasamutpanneṣu dharmeṣvajñānam,
ṣaṭsu vā punaḥ sparśāyataneṣu yathābhūta(tā ?) saṁprativedhaḥ iti
| yadatra tatra yathābhūtasyājñānam,
adarśanam,
anabhisamayaḥ, tamaḥ,
saṁmohaḥ,
avidyāndhakāram,
iyamucyate'vidyā ||
avidyāpratyayāḥ saṁskārāḥ
katame ? trayaḥ
saṁskārāḥ-kāyasaṁskārāḥ vāksaṁskārāḥ manaḥsaṁskārā iti ||
saṁskārapratyayaṁ
vijñānamiti vijñānaṁ katamat
?
ṣaḍ vijñānakāyāḥ-cakṣurvijñānaṁ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānam ||
vijñānapratyayaṁ
nāmarūpamiti nāma katamat ?catvāra
arūpiṇaḥ skandhāḥ | katame catvāraḥ
?
vedanāskandhaḥ saṁjñāskandhaḥ saṁskāraskandhaḥ vijñānaskandhaḥ | rūpaṁ
katamat? yat
kiṁcidrūpam, sarvaṁ
tat catvāri mahābhūtāni | catvāri ca mahābhūtānyupādāya itīdaṁ ca nāma,
tadaikadhyamabhisaṁkṣipya nāmarūpamityucyate ||
nāmarūpapratyayaṁ
ṣaḍāyatanamiti ṣaḍāyatanaṁ katamat
?
ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni | cakṣurādhyātmikamāyatanaṁ
śrotaghrāṇajihvākāyamanaādhyātmikamāyatanam ||
ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśa
iti sparśaḥ katamaḥ ?
ṣaṭ sparśakāyāḥ | cakṣuḥsaṁsparśaḥ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṁsparśaḥ
||
sparśapratyayā vedaneti
vedanā katamā ? tisro
vedanāḥ | sukhā duḥkhā aduḥkhāsukhā ca ||
vedanāpratyayā tṛṣṇeti tṛṣṇā
katamā ? tisrastṛṣṇāḥ
| kāmatṛṣṇā rūpatṛṣṇā arūpyatṛṣṇā ca ||
tṛṣṇāpratyayamupādānamiti
upādānaṁ katamat ?
catvāryupādānāni | kāmopādānaṁ dṛṣṭyupādānaṁ
śīlavratopādānamātmavādopādānam ||
upādānapratyayo bhava iti
bhavaḥ katamaḥ ?
trayo bhavāḥ | kāmabhavaḥ rūpabhavaḥ arūpyabhavaḥ ||
bhavapratyayā jātiriti jātiḥ
katamā ? yā teṣāṁ
teṣāṁ sattvānāṁ tasmiṁstasmin sattvanikāye jātiḥ
saṁjātiravakrāntirabhirvṛttiḥ prādurbhāvaḥ skandhapratilambho
dhātupratilambhaḥ āyatanapratilambhaḥ skandhānāmabhinirvṛttiḥ
jīvitendriyasya prādurbhāvaḥ ||
jātipratyayaṁ jarāmaraṇamiti
jarā katamā ? yattat
khālatyaṁ pālityaṁ valīpracuratā jīrṇatā bhugnatā kubjagopānasīvaṅkatā
tilakālakācitagātratā khuḻakhuḻapraśvāsakāyatā purataḥ prāgbhārakāyatā
daṇḍaviṣkambhaṇatā dhandhatvaṁ mandatvaḥ hāniḥ parihāṇiḥ indriyāṇāṁ
paripākaḥ paribhedaḥ saṁskārāṇāṁ purāṇībhāvaḥ jarjarībhāvaḥ | iyamucyate
jarā ||
maraṇaṁ karamat
?
yā teṣāṁ teṣāṁ sattvānāṁ tasmāttasmāt sattvanikāyāt cyutiḥ cyavanato
bhedaḥ antarahāṇiḥ āyuṣo hāṇiḥ uṣmaṇo hāṇiḥ jīvitendriyasya nirodhaḥ
skandhānāṁ nikṣepaḥ maraṇaṁ kālakriyā| idamucyate maraṇamiti | idaṁ ca
maraṇa pūrvikā ca jarā,
tadubhayamaikadhyamabhisaṁkṣipya jarāmaraṇamityucyate ||
ayamucyate
pratītyasamutpādasya vibhaṅgaḥ | pratītyasamutpādasyādiṁ vo deśayiṣyāmi
iti vibhaṅgaṁ ca iti vo yaduktam,
tadetat pratyuktam ||
idamavocadbhagavān |
āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandan ||
pratītyasamutpādādivibhaṅganirdeśasūtraṁ samāptam ||